Lázár - Nelio Biedermann
Drie generaties Lázár slachtoffer van oorlogsgeweld
Ondergang van de familie in gang gezet
De roman Lázár begint als een portrettengalerij van de bewoners van een kasteel in Hongarije aan het begin van de twintigste eeuw. Een sfeervol, boeiend verhaal over aristocratie, een milieu waarin de leugen regeert. In het verdere verloop – zeg maar deel 2 - zijn drie generaties Lázár slachtoffer van het oorlogsgeweld en politieke veranderingen in Europa. Sfeer en spanning zijn dan veel minder aanwezig.
Geboorte
De eerste zin van hoofdstuk 1 is al een roman op zichzelf, in elk geval de geboorte van deze roman. ‘Aan de rand van het donkere bos lag nog de sneeuw van de vervlogen eeuw, toen Lajos von Lázár, het doorzichtige kind met de waterblauwe ogen, voor het eerst de man zag die hij tot na diens dood voor zijn vader zou houden.’
Discipline
Er is de kasteelheer Sándor, de aristocraat, die het in de loop van zijn leven niet zo nauw neemt met de huwelijkstrouw en de drank. Maar die wel in staat bleek zijn kinderen discipline bij te brengen, tot in het karikaturale en met te harde hand. In huis is hij de demper van de gezelligheid.
Barones en stalknecht
Er is barones Mária, de moeder, die op een dag Pál, de knecht van het kasteel, ‘achterna was gelopen de stal in’. Negen maanden later kwam Lajos ter wereld. De leugen ‘… boorde zijn wortels dieper in de grond, spreidde zijn bladerdak verder en verder uit, tot het ooit haar gezin, het kasteel en haar hele leven zou overschaduwen.’
De leugen
Voilà, de verwikkelingen die alle gedragen worden door de leugen. De sfeer van het bos rondom het kasteel, heel beeldend door de pas 21-jarige auteur op papier gezet, personifieert het geheim en heeft een vernietigende invloed op de mensen. ‘Het bos dat zijn vader had opgeslokt, zijn moeder had gedood en zijn broer tot waanzin had gedreven.’
Ondergang
Je voelt aan sfeer en gebeurtenissen dat de weg naar de ondergang van de familie is ingezet, net als de neergang van het oude (Habsburgse Rijk) ‘naar de bloedrode diepten van de nog jonge eeuw’. Serajewo 1914 met Gavrilo Princip met de Eerste Wereldoorlog als gevolg staan te gebeuren.
Zelfbeheersing
In adellijke kringen worden huwelijken gearrangeerd. Elk van de kinderen trouwt na een flitsende kennismaking met de toekomstige echtgenoot. In die milieus is zelfbeheersing tenslotte het hoogste goed, niet de liefde. In het geval van Pista, zoon van Lajos, en droomvriendin Matilde zijn daar vele, te vele bladzijden aan gewijd. ‘Soms leek het Pista alsof je je moest schamen voor alles wat niet van buitenaf zichtbaar was. Zelfs voor de liefde moest je je schamen. Of voor je “werk”.‘ Dat Lajos in Boedapest als administrateur aan de Holocaust heeft meegewerkt is zijn familie onbekend. Weer die leugen. ‘Foto’s waarop iemand stond met adellijke vrienden uit Duitsland die de fascisten steunden werden uit de albums gescheurd. Affaires doodgezwegen. Kennis van louche zaakjes in het familiegraf meegenomen.’
Grondbezit is zondig
In die keten van geweld is de familie ook slachtoffer als Hongarije communistisch wordt en grondbezit als zondig wordt beschouwd. Ze worden onteigend en een aantal keren worden ze uit hun vervangende huis gezet uitgejaagd of moeten ze vluchten. Het zijn hartverscheurende scenes, maar Biedermann verergert ze bij herhaling tot bijna karikaturale proporties. Voorbeeld: twee soldaten schieten een oude vrouw neer tot ‘… haar hamerende hart uit haar borstkas viel. Bloederig en stuiptrekkend als een vis lag het in de sneeuw.’ Dat doet even wat met de lezer, maar ook komt er een moment dat de lezer de wijdlopigheid en het overschot aan ellende gaat tegenstaan. Het langgerekte slot over de Hongaarse opstand en de Russische invasie zijn daar voorbeelden van.
Stijl
Het is onmogelijk de inhoud van het boek te vergeten. Indrukwekkend zijn de natuurbeschrijvingen, clichématig de verliefdheden, afstompend het geweld. Wel valt de stijl te bewonderen, vooral de natuurbeschrijvingen. Die is soms ‘himmelhoch jauchzend’, dan weer ‘zum Tode betrübt’.
Aantrekking en afstand
Bij mij kwam ook de vraag boven hoe mensen méns worden: het beruchte nature- nurture-debat. Wordt doen en laten van mensen bepaald door afkomst en erfelijkheid of door de opvoeding en omgeving? Deze roman geeft geen antwoord. Tussen de personages speelt aantrekking en afstand steeds een rol. Dat geldt voor mij ook voor deze roman.
Dick de Scally
Over de auteur
De geschiedenis van de familie Lázár is deels gebaseerd op de geschiedenis van de familie Biedermann. Nelio Biedermann (2003), geboren in Zürich, voltooide de roman op 21-jarige leeftijd. Een verfilming is in de maak. De roman is uit het Duits vertaald door Kris Lauwerys en Isabelle Schoepen.
Nelio Biedermann – Lázár, AtlasContact, Amsterdam, ISBN 978 9025 4773 94, 334 pagina’s, € 24,99, april 2026
