Conserve's Leessite

Zelfportret met afwisselend een uiterst hilarische, diepdroevige sfeer, en alles daartussenin

De complete Joke van Leeuwen nu als autobiograaf

Even opgezocht, memoir. Staat niet in Van Dale, maar gaandeweg lezing van Plooi u in tweeën van Joke van Leeuwen begrijp ik – denk ik te begrijpen - dat we het als het enkelvoud van memoires moeten opvatten. Alle afzonderlijke herinneringen in deze verhalen vormen voor haar één groot memoir, een eenheid. Alle verhalen bij elkaar portretteren de complete Joke van Leeuwen als multi-talent: schrijfster voor kinderen en volwassenen, dichter, illustrator en cabaretière. En nu ook autobiograaf.

België in Nederland

Plooi u in tweeën begint met de belangrijkste verandering in het jonge leven van Joke, de verhuizing van het grote gezin van een Gelders dorp naar Brussel, omdat haar vader daar gaat werken. Heel veel van wat er daarna in haar leven plaatsvindt, staat in het teken van die verplaatsing. Daardoor merkt ze op dat er (op school) heel anders naar de verhouding België – Nederland gekeken kan worden, bijvoorbeeld over de Belgische Opstand in 1830. En natuurlijk schrijft Joke van Leeuwen over de taalverschillen.

Toneelgordijnen

Maar nog belangrijker zijn haar scherpe observaties en eerlijke beschrijvingen van haar persoonlijke, vormende ontwikkeling ‘over de jaren waarin ik als halfwas te weten kwam hoe mijn borsten en mijn bezigheden eruit zouden zien’. Ze vindt het een opgave vijftien jaar en puber te zijn. ‘Ik besluit mezelf geestelijk eenzaam te noemen.’ Zo ziet zij zichzelf: ‘De lange haren langs haar gezicht zijn als toneelgordijnen waartussen de voorstelling nog niet begonnen is.’ Ze probeert ‘het licht en donker in haar puberteit woorden te geven in gedichten’. In de roerige jaren zeventig – die waarin de opstand tegen het gezag centraal stond - wordt ze lid van een wereldverbeterende actiegroep en verricht ze geëngageerd werk met groepen gehandicapten. Het zijn schreden op weg naar een zelfstandig bestaan, de jaren van voor het eerst publiceren en optreden.

Podiumvrees

Dat alles met een nauwkeurigheid die soms pijnlijk is (bijvoorbeeld over podiumvrees), soms melancholisch, maar vaak ook heel geestig. Dat tekent trouwens het hele boek. Het zijn doodnormale zaken waarover ze vertelt – soms verrassend of droevig - maar altijd met een grote glimlach van speelse, originele, spitsvondige en onverwachte taal. Want dat drijft de lezer voort in alle verhalen: haar virtuoze taalgebruik. Dat wilde ze als jong meisje al: schrijven. Als ze een keer op school een schrijfsel mag voorlezen, beseft ze ‘dat al dat (…) schrijven thuis in dat kamertje van me voor het eerst even samenvalt met deze minuten op school.’

Geestig

Het is verleidelijk (droef)geestige voorbeelden te geven, want op (bijna) iedere bladzijde vind ik er wel een paar. Nou vooruit: over een ongelukkige klasgenoot zegt ze ‘de jongen met ogen donker van onvermogen’. Als haar vader als prediker samen met een priester een kerkdienst afsluit met ‘Gaat thans heen in vrede’ hoort ze de pastoor zeggen: ‘Maar blijft nog een beetje’. Het hevige geflirt van scholieren met jongens noemt ze ‘bijvoeglijk gedrag’.

Brand in warenhuis

Als wrede entr’acte tussen alle melancholie beschrijft ze haar herinnering aan de rampzalige brand in het enorme Brusselse warenhuis À l’Innovation op 22 mei 1967 met meer dan driehonderd slachtoffers. Een rilling-oproepende tekst. Het nieuwe warenhuis is ‘brandveilig bedoeld’. Even zo’n woordje als ‘bedoeld’. Dat is Joke van Leeuwen. Schrijnend mooi. Alleen de titel al: plooi u in tweeën. Het is de voor Joke belachelijke opdracht van de lerares turnen. Voor Joke begrijp ik – denk ik te begrijpen – zijn de twee kanten van de plooi het vaderland van België en het moederland Nederland, waar zij geboren is. Maar ‘plooi’ markeert ook de situatie van de hoofdpersoon tussen jeugd en volwassenheid, tussen droom en werkelijkheid.

Ik schrik van de ongelooflijk lange lijst bibliografie, want dit boek is voor mij pas het eerste van Joke van Leeuwen dat ik lees. Na dit memoir ga ik dat gauw goedmaken.

Dick de Scally

Over de auteur

Joke van Leeuwen (1952) schrijft voor jong en oud, tekent zelf de illustraties, en treedt op als performer. Ik tel in de bibliografie zo’n tien beprijsde boeken, met daarnaast nog diverse keren opname in long- en shortlijsten Libris Literatuurprijs, diverse Zilveren Griffels en Vlag en Wimpels. Ook Plooi u in tweeën is een prijzenswaardig boek.

Joke van Leeuwen – Plooi u in tweeën – Een memoir, Querido, ISBN 978 90 253 2107 9, met foto’s, 214 pagina’s, € 21,99, februari 2026