Conserve's Leessite

Rachid Benzine probeert in De boekhandelaar van Gaza een beeld van de verwoeste stad, van dood en wetteloosheid te geven, maar verliest zich in mooischrijverij

Boekhandelaar Nabil el-Jaber vertelt zijn dramatisch levensverhaal

Dat één enkel beeld meer kan zeggen dat duizend woorden hangt ook af van de woorden en het beeld. De puinhopen van de door Israël verwoeste stad Gaza (2023-2026) staan iedereen voor de geest die maar een snipper van het conflict uit de media heeft meegekregen. In De boekhandelaar van Gaza van de Marokkaans-Franse schrijver Rachid Benzine doet een persfotograaf verslag van een ontmoeting tijdens een wandeling door en langs die puinhopen van de oorlog.

Opsomming van beelden en geluiden

De fotograaf probeert het drama Gaza onder woorden te brengen door te noteren wat je (zichzelf als neutraal presenterend in de tweede persoon enkelvoud) dan ziet. Wat volgt is een opsomming van beelden en geluiden, die samen een vaak bekeken video in woorden vormen, met hier en daar een merkwaardige observatie.

Bergen kleding, rondslingerende schoenen. Basisbenodigdheden. Alles gerangschikt in een stelselmatige wanorde.

Afgestompt

Gaza beschrijven vraagt een journalistiek schrijfprocedé waarin je bedreven moet zijn. Komt het omdat je in de media al zoveel en zo vaak foto’s hebt gezien en observaties hebt gelezen dat je afgestompt bent? Rachid Benzine probeert in woorden beeldrijk te zijn, origineel te zijn, maar de spanning die hij wil oproepen verzwakt juist. Af en toe slaat hij de plank mis, dan klopt de taal niet met de werkelijkheid. Bijvoorbeeld al wandelend: Ineens bevind je je in een van de geteisterde wijken. Na veel andere beschreven observaties: Op elke straathoek wordt je blik door iets aangetrokken. Hij ziet in Gaza: een toneelstuk van ellende en waanzin. Helaas is het geen spel. De persfoto die hij maakt van een Hamasbetoging met schreeuwende strijders noemt hij een geruststellend beeld, om het geweten van het Westen te sussen. Eerder is het omgekeerde waar.

Duizenden boeken

Gelukkig verbeteren toon en beschrijvingen als hij de boekhandelaar Nabil el-Jaber ontmoet. De oorspronkelijk Franse titel luidt: L’homme qui lisait des livres. Zo ontmoet de ‘je’ uit het verhaal hem ook. De oude man zit tegen een gevel met achter en rondom hem duizenden boeken. De fotograaf wil hem portretteren, maar hij weigert met reden:

Op een foto leg je een mens op een bepaald moment vast, maar wat blijft er op dat beeld over van het leven van die persoon?

Levensverhaal

Het vervolg van de roman is het levensverhaal van Nabil el-Jaber, geboren in 1948. Het is - niet geheel onverwacht – een verhaal van armoede, onderdrukking, gedwongen verhuizingen, executies, wetteloosheid, vluchtelingenkampen, Israëlische agressie, alles komt je bekend voor uit de media, ook de paar optimistische politieke ontwikkelingen, die helaas geschiedenis zijn geworden. Nabil:

Mijn ouders hebben veel geleden, maar het is ze altijd gelukt om te vergeven.

Troost

Op dat punt in het verhaal van Nabil moet de grootste ellende nog komen. De broer van Nabil is een begaafde leerling, maar kan zich niet onttrekken aan wraak. Hij kan niet vergeven en het is verteltechnisch te verwachten dat de broer zelf slachtoffer wordt van verzet. Nabil zelf vindt troost in de literatuur. Mooie pagina’s zijn dat.

Een goed boek is een bodemloos boek. Een boek van onopgeloste vraagstukken. Met achter het verhaal een blinde vlek. En als je daar zicht op probeert te krijgen, verlies je je, terwijl je die vlek gewoon moet nemen voor wat hij is: de weldaad van een mysterie.

Persoonlijk aspect

Hoe vertel je over de gevolgen van verwoesting zonder in herhaling te vallen, zonder afgestompt te raken? Het leek me een bijna onmogelijke opgave. Het lukt Rachid Benzine ten dele. Wat in de media vaak als algemeen verslag van het collectieve lijden van Palestijnen verschijnt, krijgt met het levensverhaal van Nabil een zeer persoonlijk aspect. Kurt Tucholsky: ‘Duizenden doden: een statistiek, de dood van één man: een tragedie.’

Dick de Scally

Over de auteur

Rachid Benzine is Marokkaans-Franse docent, schrijver en islamoloog. Zijn roman Les silences des pères werd in 2024 bekroond met de Grand Prix du Roman Métis.

Rachid Benzine – De boekhandelaar, Atlas Contact, vertaald door Ursula Teijink. ISBN 978 90 254 7815 5, gebonden, 143 pagina’s, € 19,99, februari 2026