Dievenland - Janna Coomans
Aan de galg voor diefstal van twaalf mutsen en zes koeken
Maatschappijanalyse aan de hand van diefstallen in de 15e eeuw
Vaak zijn het koningen en andere rijke machthebbers die de geschiedenis bepalen. Maar historicus Janna Coomans gaat anders te werk. Zij duikt diep in de archieven van steden en achterhaalt zo allerlei feiten over het dagelijks leven van doodgewone, meestal arme mensen. Voor haar boek Dievenland raadpleegde zij archieven in de steden Kampen, Deventer en Den Bosch om te achterhalen hoeveel en vooral wát er gestolen werd in de periode van ruwweg 1450 tot 1550 en welke straffen daarvoor gegeven werden. Het levert een boek op dat niet alleen amusant is om te lezen, maar ook inzicht biedt in wat voor de Middeleeuwers belangrijk was.
Over de auteur
Janna Coomans (1986) is historicus en universitair docent aan de Universiteit Utrecht. Zij is gespecialiseerd in de Middeleeuwen en promoveerde in 2021 cum laude aan Cambridge University met haar internationaal toegejuichte Community, Urban Health and Environment in de Late Medieval Low Countries. Met Dievenland won zij in oktober 2025 de Libris Geschiedenis Prijs. Zij onderzoekt vooral het dagelijks leven van heel gewone burgers in de Middeleeuwen.
In de Smacke
Neem nou bijvoorbeeld Henric Claesz Kolgreve uit Kampen. Hij kwam graag in taveerne In de Smacke, maar was daar geen geliefde gast. Hij begon regelmatig vechtpartijtjes, maar erger was dat hij ook stal: mengkannen, buidels, doeken met geld erin. Uiteindelijk werd hij gearresteerd en in 1473 onthoofd met het zwaard. Vierenzestig zaken had hij gestolen, het staat allemaal nauwkeurig opgetekend in de stukken: kleding, voedsel, geld, gebruiksvoorwerpen. Zijn poging om een jonge koe te stelen mislukte. Echt kostbare zaken zaten er niet bij: een groenteschotel, een zilveren lepel, twaalf mutsen, zes koeken en meer van dat soort zaken. En toch onthoofd voor die in onze ogen betrekkelijk bescheiden diefstallen.
Bezit
Coomans legt uit hoe er in de Middeleeuwen heel anders aangekeken werd tegen bezit. Terwijl we tegenwoordig via internet iets bestellen, het een tijdje gebruiken en weer weggooien, was bezit destijds, ook al ging het om dagelijkse zaken, iets veel specialers. De meeste mensen hadden slechts een paar onderhemden en één overkleed, een mantel kostte, omgerekend naar de prijzen van nu, minstens duizend euro. En alles werd tot in het oneindige opgelapt en hergebruikt.
Diefstal werd dan ook als een zeer ernstig misdrijf beschouwd. Kon je met moord nog wel eens wegkomen met een boete, op diefstal stonden veel strengere straffen. Lijfstraffen kwamen daar wonderlijk genoeg niet zo vaak bij te pas: het oprichten van een schavot en het betalen van de beul kostte veel te veel geld. Simpelweg onthoofden was makkelijker, ook al ging het om in onze ogen kleine vergrijpen.
Zes eenden en een vis
Coomans somt er tientallen op: diefstal van zes eenden, een vis en een harington. Diefstal van de mantel en het bidsnoer van een Mariabeeld, diefstal van koeken en broden en nog tal van andere zaken. Ook was er het meisje dat binnendrong in de tuin van een welvarend nonnenklooster en daar de koeien molk en wat groente pikte. Omwonenden zagen het en lieten haar oppakken. De schout die haar zaak beoordeelde, begreep echter dat zij uit grote armoe en honger handelde en liet haar wegkomen met slechts een forse boete. Waardoor haar armoede uiteraard nog groter werd, maar daar reppen de archieven niet over.
Kleding
Coomans let op de kleinste details bij haar speurtocht en dat levert een mooi beeld op van het leven in de 15e eeuw. De gestolen goederen worden uitgebreid beschreven in de stukken van het gerecht en zo wordt duidelijk wat voor kleuren kleding men het liefste droeg, wat voor stoffen er gebruikt werden en welke accessoires daarbij hoorden. En liever dan zichzelf te wassen (wat veel kostbaar water kostte en gesjouw met emmers eiste) deed men een schoon onderhemd aan. Want zo vies als wij denken waren die Middeleeuwers nou ook weer niet.
Dievenland levert zo heel veel boeiende weetjes op over het leven in de Middeleeuwen. Coomans vertelt het ons allemaal op een prettig leesbare manier. Een terechte winnaar van de Libris Geschiedenis Prijs 2025!
Sonja de Jong
Janna Coomans – Dievenland, overleven in de Middeleeuwen. De Bezige Bij, ISBN 978 94 031 3377 5, 344 pagina’s, € 27,99, mei 2025