Conserve's Leessite

Een eendimensionaal verhaal over goede tijden, slechte tijden, met clichéfiguren, clichéteksten, ‘aparte’ stijl, in een afwezig decor

Ik ben slechts één ‘geestige’ scène tegengekomen

Er is nogal veel dat in de loop van het verhaal ongezegd blijft binnen het leven en de familie van Artie Dam uit een stad in Massachusetts, USA. Maar de lezer komt het allemaal te weten, zij het niet door hun acties, maar bijna altijd doordat er tijdens afspraken zaken worden onthuld. Je zou lijnen kunnen trekken tussen de personen met pijltjes van informatie: wie weet wat van wie en wie niet. Een heel enkele keer ligt het perspectief bij hoofdpersoon Artie met filosofietjes van de kouwe grond. Om het eendimensionale verhaal een beetje aanzien te geven laat Elizabeth Strout in gesprekken psychiater Carl Jung opdraven met de vraag: heeft de mens een vrije wil. Aan het slot is het antwoord voor mij uit dit verhaal nog onduidelijk en waarschijnlijk voor de personen ook.

Binnen- en buitenwereld

Hoofdpersoon Artie Dam – middelbare leeftijd – leeft eigenlijk in een binnenwereld en een buitenwereld. Hij is getrouwd met Evie, heeft een dochter en een zoon, en werkt als docent op een middelbare school. Maar volgens de auteur ervaart hij een diepe eenzaamheid, die hem zo sterk te pakken heeft dat hij aan zelfmoord denkt. Het is maar goed dat we dat van de auteur te weten komen, want uit niets in zijn houding blijkt dat. Een ongeluk met zijn boot loopt voor Artie, met dank aan zijn redder Ken Moynihan, net goed af, maar zoon Rob heeft – op grond waarvan? - zo zijn vermoeden en spreekt dat ook uit. ‘Pap.’ Robs stem was zacht. ‘Pap, heb je het expres gedaan?’

Actualiteit

Even tussendoor. Thema, argumenten, verhoudingen tussen mensen en familieleden mogen dan van alle tijden zijn. Een enkele keer steekt de actualiteit de kop op, zonder dat daar aanleiding toe is. Dat begon al toen Artie met een smartphone in de weer was, maar nog duidelijker toen vader en zoon het over de tweede (!) verkiezingsoverwinning hadden van Donald Trump en daar hun zorgen over uitwisselden. Nog duidelijker spreekt Elizabeth Strout zich uit in de epiloog. Artie keek naar al die gebeurtenissen, en langzaam begon hij in te zien dat wat hij op de dag van de verkiezingen had aangevoeld uitkwam: zijn land pleegde zelfmoord.’ Zelfs de uitkaffering van president Zelensky door Trump in het Witte Huis staat vermeld.

Ongezegd

Wat ongezegd blijft, kan hier natuurlijk niet onthuld worden. Laat ik zeggen dat het ongezegde voortkomt uit verschillen. Gesloten karakters tegenover ‘open minds’, verschillen in stand en milieu, in informatie over afkomst, in presentatie naar buiten en geheime acties, verschillen in waardering voor collega’s en leerlingen. Dat roept voortdurend de vraag op: vertel ik het of niet? Laat ik het merken of niet? Heel subtiel vind ik dat de enige met wie Artie wel zijn innerlijke onrust kan bespreken, is zijn redder Ken Moynihan.

Verschil tussen vorm en inhoud en stijl, taal en structuur

Er zit een wereld van verschil tussen de inhoud van het verhaal en de stijl, de taal en de structuur. Dus tussen vorm en inhoud, die in de ideale letterkundige wereld toch een behoorlijke eenheid moeten vormen. En de lovende kritieken op de flappen (over werk van Elizabeth Strout dat ik niet ken) hebben – opvallend genoeg - alleen betrekking op de inhouden. Maar een boek is meer dan een inhoud.

Doodsbang

Enkele voorbeelden: Strout is doodsbang een detail over het hoofd te zien. Evie draaide zich om om het mes te pakken en liep naar de gootsteen om het in de diepe roetsvrijstalen bak te laten vallen. Leerlingen zijn soms stil, bijna schaapachtig. Dat ‘bijna’ doet het hem. De beginzin van een verslag van een auto-ongeluk: Net als veel andere mensen hadden Artie en Evie een tragedie doorgemaakt. Je ziet Strout denken: O ja, niet vergeten, Evie heeft ook verdriet. Over Kens voorkeur: (…) bedacht hij (Artie) dat hij het niet eens (zo) erg vond dat Ken voor de volgende president was (alleen vond hij dat wel)…

Eén geestige scène

Mijn lijst met aantekeningen is lang en soms denk ik aan een slechte vertaling. Ik ben zegge en schrijve één geestige scene tegengekomen. Op een gegeven moment ziet Artie bij zijn vrouw een druppel aan het puntje van haar neus hangen. ‘Had je de loodgieter nog gebeld?’, vroeg ze.

Dick de Scally

Over de auteur

Elizabeth Strout heeft tien boeken op haar naam staan, waaronder Olive Kitteridge (2009) dat bekroond werd met de Pulitzerprijs. Vertaald als Winter. Het verhaal van William (2021) stond op de shortlist van de Booker Prize. Ook de overige werken zijn (vertaald) door Atlas Contact uitgegeven.

Elizabeth Strout – Wat ongezegd blijft. Oorspronkelijke titel: The things we never say (Random House). Vertaald door Inger Limburg en Lucie van Rooijen. Uitgeverij Atlas Contact, Amsterdam. ISBN 978 9025 478 65 0, 219 pagina’s, € 23,99, mei 2026