De heldin - Tamara Doeda
‘Boven alles zouden we blijven leven’
Gruwelijkheden en humor wisselen elkaar af
‘Ja, boven alles zouden we blijven leven’. Met die zin eindigt de Oekraïense schrijfster Tamara Doeda haar indrukwekkende roman De heldin. Het is het einde van meer dan 300 pagina’s vol bloed, moord, onrecht, maar ook relativering, humor en liefde. Doeda schreef haar boek op basis van gesprekken die ze met tal van mensen had. Ieder van de personages is gebaseerd op een waar verhaal. Het is een boek dat je niet in een adem kunt uitlezen, daarvoor is het bij vlagen te gruwelijk. Maar het is ook een boek dat je dichter bij de oorlog in Oekraïne brengt en dat iedereen die vindt dat die Oekraïners de Russen gewoon hun zin moeten geven zodat er uitzicht op vrede komt de mond snoert.
Over de auteur
Tamara Doeda (1976, Kyiv) was vanaf het begin van de Russische invasie in de Donbas in 2014 tot 2016 actief als vrijwilliger aan het front. Samen met haar man organiseerde ze inzamelingsacties voor de uitrusting van de Oekraïense soldaten. Haar roman De heldin uit 2019 is de weerslag van wat zij daar meemaakte en haar debuut als schrijfster. Het boek is inmiddels in dertien talen vertaald en bekroond met de Sjevtsjenko Prijs en de BBC Book of the year Award.
Elf
Het verhaal van Doeda speelt in 2013 en 2014, de jaren waarin de Russen de Krim binnendrongen en bezetten. Hoofdpersoon en de heldin in het verhaal is Elf, een schriele jonge vrouw die opgegroeid is bij haar oma in Donetsk, nadat haar vader (die ‘slechts een keer per jaar nuchter thuiskwam, op goede Vrijdag, waarvoor hij helse kwellingen moest doorstaan’) besloten heeft zijn leven te beteren en werk te gaan zoeken in Polen. Elf moest dus, negen jaar oud, maar naar oma, van wier bestaan ze tot dat moment niet eens wist.
Oma Olja is een fijne vrouw en de twee hebben het goed samen. Eenmaal volwassen ontdekt Elf dat ze een bijzonder talent heeft voor het maken van glaskunst en ze begint een bedrijfje waar ze kroonluchters en glas-in-loodramen vervaardigt. Gaandeweg verzamelt ze een aantal helpers om zich heen, zoals Roman die in een rolstoel zit, de ruige Borysovytsj en nog een aantal anderen.
Levenloze lichamen
Maar geleidelijk aan beginnen de politieke spanningen toe te nemen. En dan, eind november 2013: ‘We zetten de tv aan en zagen de livestream van de Institoetskastraat in Kyiv en de levenloze lichamen op de Majdan, de zwartgeblakerde Chrestjsjatyk, het bericht over het aantal slachtoffers dat met het uur bleef oplopen.’
Ook in Donetsk is de sfeer steeds meer gespannen. Mensen die altijd als goede buren naast elkaar geleefd hebben, vallen opeens uiteen in aanhangers van de Russen of Oekraïners die bereid zijn te sterven voor de onafhankelijkheid van hun land. Elf behoort tot die laatste groep. Ze besluit de Oekraïense soldaten een hart onder de riem te steken en begint met het bereiden van kilo’s en kilo’s typisch Oekraïense koolrolletjes in room die ze samen met haar vrienden naar het front brengt. Voor de zekerheid stelt ze haar vrienden eerst de vraag: ‘Ten eerste: wie heeft er zin in inktvisringen? En ten tweede: Het wordt hier oorlog. Doe me een plezier en vertel me aan welke kant jullie zullen gaan vechten?’
Inzameling
Ook spullen begint ze in te zamelen: medicamenten, communicatiemiddelen, uitrusting. Via een Facebooksite die ze anoniem onderhoudt komen van alle kanten geld en spullen binnen. Als de groep honderden oude slaapzakken weet te bemachtigen die echter ontzettend smerig zijn en stinken, regelt oma dat de bewoners in haar flatgebouw er allemaal een paar mee naar huis nemen om ze te wassen ‘voor onze jongens’. En dat er dan bij terugkeer eentje bij zit waarop een vrouw in keurige steekjes: ‘God is met ons, Rusland is met ons!’ geborduurd heeft, ach, ‘knip de draadjes voorzichtig door en trek ze eraf’.
Oekraïense vlag
Doeda weet met dat soort kleine details de strijd van doodgewone Oekraïense burgers zichtbaar te maken. Hoe Elf bij een demonstratie op het plein staat met de Oekraïense vlag provisorisch aan een hengel vastgemaakt. ‘Wij kwamen om mensen te overtuigen, zij om te doden’. En de gevechten die uitbarsten bij de pinautomaten die zelden nog geld leveren.
Geleidelijk aan worden de acties van Elf en haar groep dodelijker, de gebeurtenissen gruwelijker. Steeds weet Doeda toch een evenwicht te handhaven tussen gruwelijkheid en relativering. Over de talloze stramme gepensioneerde mannetjes en stokoude dametjes die altijd geleefd hebben onder een Sovjetregime en nu ook kritiekloos voor de Russen kiezen. Over, uiterst cynisch, een botsing met een Russische tank, waarbij Russische militairen uit het voertuig geslingerd worden en onder de rupsbanden vermalen worden. ‘Van die kleine stukjes, ideaal voor de goulash.’
Majdanplein
We hebben allemaal in 2014 in de kranten gelezen wat er gebeurde op het Majdanplein in Kyiv.. Maar lezen in de krant is iets totaal anders dan erover lezen in romanvorm, geschreven door iemand die er zelf bij was en ook zelf inzamelingsacties organiseerde en actief was aan het front.
Je zou haar kunnen verwijten dat ze de situatie eenzijdig belicht, met alleen aandacht voor het Oekraïense standpunt. Maar wie zal het haar kwalijk nemen?
Sonja de Jong
Tamara Doeda – De heldin. Oorspronkelijk gepubliceerd in 2022 als Dotsya bij Bilka, Kyiv. Uit het Oekraïens vertaald door Roman Nesterenco. Querido, ISBN 978 90 253 2079 9. 336 pagina’s, € 24,99, september 2026
