De eeuwigheid in een kort moment - Elif Shafak
Lofzang aan het vrouwelijk denken
Shafak brengt tijdgenotes van Emma Bovary tot leven
Haar eerste zin trekt je meteen onweerstaanbaar het verhaal in: ’Als hij die ochtend wakker wordt, flitsen er twee gedachten door zijn hoofd: hij gaat de vrouw van wie hij houdt vermoorden en hij gaat dat vandaag doen.’ De ‘hij’ is de Franse schrijver Gustave Flaubert, vooral beroemd (en in zijn tijd ook berucht) vanwege zijn roman Madame Bovary. In de vijfhonderd pagina’s die volgen neemt Shafak haar lezers mee in het leven van Flaubert. En – en dat maakt dit boek anders – laat zij dertig vrouwelijke stemmen in evenzovele fragmenten commentaar leveren op zijn werk, op de rol van vrouwen in de 19e eeuw en op de manier waarop mannen al sinds mensenheugenis tegen vrouwen aankijken. Dit alles in taal die flonkert en oplicht, in beelden die op papier voor je ogen tot leven komen.
Over de auteur
Elif Shafak (1971, Straatsburg) is een Turkse schrijfster. Ze woont sinds 2006 in Engeland, nadat ze in Turkije vervolgd werd vanwege ‘belediging van de Turksheid’ in haar boek De bastaard van Istanbul (omdat een van haar personages de moord op duizenden Armeniërs genocide noemt). Ze studeerde gender- en vrouwenstudies. Haar eerste boeken schreef zij in het Turks, maar sinds 2006 schrijft ze in het Engels. Haar roman Tien minuten 38 seconden in deze vreemde wereld werd in 2019 genomineerd voor de Bookerprijs.
Hoofdchirurg
Shafak volgt het leven van Flaubert (1821-1880) op de voet, vanaf zijn vierde levensjaar. Zijn vader is hoofdchirurg in het ziekenhuis van Rouen, zijn moeder een keurige dame, melancholiek vanwege al de kinderen die zij kort na de bevalling verloor en die, ongedoopt, nu voor eeuwig in het vagevuur moeten verblijven. Zijn veel oudere broer gedraagt zich zoals een zoon zich hoort te gedragen en zal ooit in de voetsporen van zijn vader treden en zelfs zijn kleine zusje doet veelbelovend haar best. Maar de kleine Gustave is anders. De natuur om hem heen, zijn tomeloze fantasie, de spannende verhalen die zijn kindermeisje Julie hem vertelt, dat alles boeit hem mateloos. Maar de lessen van zijn huisleraren dringen amper tot hem door, wat de hoofdsteden van Europa zijn interesseert hem niet. De idioot van de familie noemt zijn vader hem in een opwelling van drift.
Meesterwerk
In een mengeling van waargebeurde en fictieve gebeurtenissen zien we Gustave ouder worden. Al jong ontdekt hij de bibliotheek van zijn vader en weet dan voorgoed wat hij wil: schrijver worden. En dat lukt hem uiteindelijk ook en hij schrijft zijn meesterwerk, Madame Bovary. Vanwege het destijds aanstootgevend geachte karakter daarvan wordt hij voor de rechter gedaagd en maar amper weet hij een lange gevangenisstraf te ontlopen. Geen enkele concessie doet hij, hij blijft schrijven wat hij naar eigen mening moet schrijven.
Alleen dit levert al, in de handen van Shafak, een boeiend verhaal op. Maar zij doet meer. Zij wekt ook Emma Bovary tot leven en die stelt haar schepper woedend de vraag waarom zij van hem op zo’n gruwelijke wijze aan haar eind moest komen. ‘Ik deed er dertien pagina’s over om dood te gaan!’ En daarom besluit zij dat het tijd is de rollen nu eens om te draaien. ‘Ik ben benieuwd wat er zou gebeuren als vrouwen voor een keer de ganzenveer uit zijn handen zouden plukken en een heel nieuw verhaal voor Gustave zouden verzinnen.’
Vrouwenstemmen
Dertig vrouwenstemmen komen daarna aan het woord. Soms van bekende vrouwen zoals de schrijfster George Sand, een goede vriendin van Flaubert of zijn minnares Louise Colet, maar meestal vrouwen die toevallig zijn levenspad kruisen. De bakkersvrouw, waar hij dagelijks zijn brood haalt, de Turkse courtisane die hij tijdens een reis ontmoet, de verpleegster met wie zijn vader een overspelige relatie heeft. En zelfs het lijk dat bij vader Flaubert op de autopsietafel ligt, de stad Istanbul, de opium en de syfilis komen in vrouwengedaante voorbij. En allen leveren zij commentaar op Flaubert en op de rol die vrouwen in de maatschappij van de negentiende eeuw kregen toebedeeld. Mannen hebben voortdurend affaires. Zo gedaan, zo vergeven [… Respectabele mannen […] Overspel wordt beschouwd als een schande, maar alleen vrouwen gaan daar gebukt onder.
Niet gekunsteld
Zo samengevat klinkt het misschien gekunsteld, maar dat is het allesbehalve. Shafak weet hun stemmen te laten klinken en hun inbreng voegt zich moeiteloos in het vooral door mannen beheerste verhaal van Flaubert zelf. Zoals Shafak Eleanor Marx, dochter van Karl Marx en vertaalster van Madame Bovary naar het Engels, laat zeggen: Wat zijn wij vrouwen toch dom om te denken dat we een kapotte man kunnen repareren door constante aandacht en onmiskenbare genegenheid te geven. En waarom willen we toch zo graag het wangedrag van de mensen die we liefhebben goedpraten waarmee we onszelf wijsmaken dat alle pijn die zij ons berokkenen, per ongeluk is, onbedoeld en enkel een foutje.
Al die vrouwenstemmen leveren een fraaie meerstemmigheid op, een beeld van hoe in de 19e eeuw over vrouwen gedacht werd en de vraag of er wel zoveel veranderd is sindsdien.
Sonja de Jong
Elif Shafak – De eeuwigheid in een kort moment. (Oorspronkelijk gepubliceerd in 2026 als In One Brief Moment All Eternity bij Viking Press.) Uit het Engels vertaald door Manon Smits. Wereldbibliotheek, ISBN 978 90 284 5485 9, 528 pagina’s, € 25.99, oktober 2026
