Conserve's Leessite

Geen lichte kost

Aboriginals als slachtoffer van onderdrukking en klimaatproblemen

Het is een legende vol raadselachtigheden, als een sprookje uit oude tijden. Maar Het boek van de zwaan van Alexis Wright is tegelijk een boek van de toekomst, een aanklacht, een sombere allegorie over een wereld die door klimaatverandering en wanbeheer van de mens ten onder aan het gaan is. En over de Aboriginals, de oorspronkelijke bevolking van Australië, die hun eigenheid verloren zien gaan door onderdrukking.

Symboliek

Het duurt wel even voordat deze roman je in zijn ban krijgt. Te veel is aanvankelijk mysterieus en gehuld in symboliek. Wie of wat is Oblivia, die door het volk waar zij leeft, Obscuria genoemd wordt? En wie is Bella Donna? Maar geleidelijk aan worden dingen duidelijker, begint de samenhang tot je door te dringen. En krijgt de poëtische schrijfstijl van Wright je haast tegen wil en dank toch in zijn ban. Begrijpen doe je dit boek niet helemaal, maar je voelt de dreiging, de onontkoombaarheid van de ondergang.

Over de auteur

Alexis Wright (1950) is een Australische schrijfster van Aboriginal-afkomst. Zij schreef diverse non-fictieboeken over onder meer de landrechtenstrijd van de Aboriginals en over de wijze waarop de Aboriginalgemeenschap zich organiseert tegen het onder deze bevolkingsgroep veel voorkomende alcoholmisbruik. Daarnaast schreef zij enkele romans waarin thema’s als de onderdrukking van de Aboriginals en de gevolgen van klimaatonrechtvaardigheid en klimaatracisme centraal staan. Haar roman The Swan Book verscheen reeds in 2013, maar is pas nu in het Nederlands vertaald. In 2021 was Wright in Nederland tijdens het Winternachten Festival van Writers Unlimited.

Scheepswrakken

Ergens in een bijna drooggevallen moeras leeft een groep Aboriginals, te midden van scheepswrakken, zandbergen en eindeloze hoeveelheden smerigheid. Een Havenmeester waakt over hen, maar is vooral bezig met het ophogen van zijn eigen zandberg. Dan vestigt Bella Donna van de Strijders zich onder hen, een witte vrouw die over de hele wereld gezworven heeft. En zij heeft Oblivia (vrij vertaald: vergetelheid) Obscuria (duisternis) Ethyleen bij zich, een meisje dat ze in de holte van een eucalyptusboom gevonden zegt te hebben, dat nooit spreekt en met zwanen communiceert. Of is het toch waar wat gefluisterd wordt: dat het kind slachtoffer is van een groepsverkrachting door benzine- en lijmsnuivende jongens.

De tijd verstrijkt, het meisje wordt niet ouder en Bella Donna sterft, net als de Havenmeester. En dan verschijnt Warren Finch, ook een Aboriginal, maar in alles het tegendeel van de bewoners van het moeras. Hij is volledig geassimileerd, reist de hele wereld over en is de knuffel-Aboriginal van alle witte mensen. Bovendien is hij vice-president van het land en vastbesloten president te worden. En in het moeras komt hij zijn volgens hem beloofde bruid, Oblivia, ophalen. Of zij wil of niet, mee moet zij.

Verdommenis

Sommige dingen in het boek zijn zonneklaar: dat de wereld naar de verdommenis gaat als we er niet beter voor zorgen, dat de Aboriginals de dupe zijn van alles wat witte mensen hen in de loop van eeuwen aangedaan hebben. Het lijkt voor de hand te liggen dat Bella Donna symbool staat voor de witte indringers die de oorspronkelijke bevolking van hun vrijheid en land beroofd hebben en de aarde onleefbaar gemaakt hebben. En Oblivia is dan de monddood gemaakte Aboriginal, terwijl Warren Finch de Aboriginal is die er alles voor over heeft om maar op de witte mens te lijken.

Maar van andere ontwikkelingen blijft de bedoeling duister. Wie of wat bijvoorbeeld zijn de drie mannen, door Oblivia djinns genoemd, die Finch vergezellen? Horen zij bij de goede of de foute kant. En wat is goed en wat is fout? Wright laat het oordeel hier aan haar lezers over.

Oorlog

Bella Donna somt trots op wat Oblivia en haar landgenoten aan de witte mensen te danken hebben: seizoengewassen, aardappels, kool, velden vol bonen, peertomaten, graan voor whisky, wijndruiven, melkvee en varkens, truffels en olijven, vetes op leven en dood, gevangenschap, overheersing, de verschillen tussen arm en rijk, slavernij, oorlog en verschrikking.

Het lezen van Het boek van de zwaan is niet altijd eenvoudig. Regelmatig vergast Wright haar lezer op zinnen als: Oh, toppunt van hulpeloosheid, er waren hooggeplaatste piraten, die breinaalden lieten kletteren met de vaardigheid van een idioot en die de overbelasting maten van historische herhaling waarbij kinderen als bladeren in de wind elkaars bestaan ernstig in gevaar brachten. Op die momenten kom je in de verleiding het boek gewoon terzijde te leggen.

Maar daar staan ook heel mooie passages tegenover, vaak poëtisch, soms cynisch, soms ronduit gitzwart. Vrolijk word je niet van het wereldbeeld dat Wright schetst. Maar het zet je wel aan het nadenken.

Sonja de Jong

Alexis Wright – Het boek van de zwaan. (Oorspronkelijke titel: The Swan Book verschenen bij The Giramondo Publishing Company). Vertaaald uit het Engels door Annelies Jorna en Ineke Lenting), 320 pagina’s, uitgave Orlando, i.s.m. Oxfam Novib. ISBN 978 90 833 7570 0, € 26,99, februari 2024.