Monsterzicht - Jan van Aken
Het verschil tussen psychiatrische patiënten en normale mensen is soms problematisch
Jan van Aken weet op thrillerachtige manier toe te werken naar de antwoorden
Tot beter begrip van de problemen in deze psychologisch-historische roman van Jan van Aken is behoorlijk wat kennis vereist van de gedragstherapieën van Carl Jung en Sigmund Freud. Maar ook over de begrippen archetypen, enantiodromie, diphallia en chimerische blik.
Het conflict in de psychiatrische inrichting Sint-Dymphna bij het dorp Hilligenkapel komt voort uit het verschil in aanpak door arts Victor Montanus en geneesheer-directeur Stalmeijer. De laatste pleit voor ouderwetse, zo nodig weinig zachtzinnige behandelingen aangevuld met medicatie. Montanus is voorstander van de in die tijd – dertiger jaren van de vorige eeuw - moderne psychoanalyse van Jung. De derde partij in het conflict is de strenge moeder-overste Ragnildis, die de theorie van Freud afwijst. ‘Ik kan niet geloven dat de mens slechts geregeerd wordt door lichamelijke driften en lusten’ Het katholieke standpunt dus. Als het om sfeertekening gaat pakt Jan van Aken je bij de emotionele kladden.
‘Volgens de legende drapeert zij haar habijtrokken in haar eigen vertrek over een walmend wierookvat om ze te impregneren met de complexe tonen van Arabische harstranen.’
Centrum van psychoanalytische studie
Dokter Montanus wil rustig de tijd nemen om de inrichting om te vormen tot een centrum van psychoanalytische studie en praktijk. Een van zijn bijzondere patiënten is Lena. Zij is gediagnostiseerd met hysterie, een intelligente vrouw, die tijdens de vele indringende gesprekken met haar arts vindt dat ze hier niet hoort. Bij een auto-ongeluk verloor ze haar moeder. Zelf heeft ze het ternauwernood overleefd, maar ze heeft nu wat ze noemt: het monsterzicht. Zij ziet menselijke gezichten in een normale en een monsterlijke helft. Victor noemt haar ‘een lijdende ziel’, die uitstekend zou reageren op de jungiaanse behandelmethode. Verhelderend is de tegenstelling met ene Gé, psychiater op de mannenafdeling van de inrichting, die als een soort antipode de invloed van Freud op de inrichting luidruchtig aan Montanus doorgeeft.
De lezer moet wel meer dan oppervlakkig op de hoogte zijn bij scènes als deze, als Montanus tegen Lena zegt: ‘Het is niet onmogelijk dat er grote krachten in u leven, dat verschillende elementen van uw geest op dit moment worstelen om tot integratie te komen. “Individuatie” noemen wij dat, heelheid van persoonlijkheid.’ Ze lachte, een korte vreugdeloze lach. ‘Dus ik mag wel blij zijn met mijn afwijking?’
Groeiend nazisme
Deze verhaallijn – spelend in 1939 - wisselt Van Aken af met de geschiedenis van Montanus in Heidelberg (Duitsland) omstreeks 1937, de tijd van het almaar groeiende nazisme. Tijdens zijn studie daar ontmoet hij Verena Kirsch, symbool van de Freikörperkultur en overtuigd aanhanger van het nazisme. Via haar en zijn medestudenten maakt Montanus kennis met de principes van het Derde Rijk en de wrede behandeling van psychiatrische patiënten met als uiterste: sterilisatie. Voor Montanus ontstaat hier een conflict tussen psychiatrie en ideologie. Als hij kiest voor de psychiatrie moet hij Duitsland verlaten en krijgt hij zijn aanstelling aan Sint-Dymphna.
Onderscheid is soms problematisch
Hoe het afloopt met Lena (zou spoiler zijn) is minder belangrijk dan de les die Montanus leert door het contact met haar. Het onderscheid tussen normale mensen en patiënten is soms problematisch, in elk geval heel diffuus. Evenals het onderscheid wie wat van wie leert in de verhouding patiënt - psychiater. Jan van Aken weet op bijna thrillerachtige manier toe te werken naar de antwoorden, maar alleen in de hoofdstukken uit de inrichting. De delen die in Duitsland spelen, was ik het snelst vergeten.
Dick de Scally
Over de auteur
Jan van Aken (1961) schreef vanaf 2000 een achttal romans. De roman De ommegang (2018) werd bekroond met de F. Bordewijk-prijs en stond in dat jaar ook op de longlist van de Libris Literatuur Prijs.
Jan van Aken – Monsterzicht. Querido, ISBN 978 9025 32111 6, gebonden, 319 bladzijden, € 27,99, april 2026