Adolfsson, Maria - Doggerland 2 - Stormwaarschuwing
Adolfsson, Maria - Doggerland 3 - Tussen de duivel en de zee
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 1 - Zonder gezicht
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 2 - Negen
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 3 - 18 graden onder nul
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 4 - Motief X
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 5 – X manieren om te sterven
Alders, Hanny - De kopiist
Alders, Hanny - De volmaakte ketter
Alders, Hanny - Non nobis – Ondergang van de Tempelorde
Andersen, Johan - Zonder genade
Andriesse, Peter - Claire Obscure
Appel, René - Overschot
Appel, René - Dansen in het donker
Arlidge, M.J. - Helen Grace 10 – Niemand zeggen
Arlidge, M.J. - Twee kleine visjes
Aubert, Marie - Volwassen mensen
Baay, Reggie - Het lied van de goden
Banville, John - Sneeuw
Bax, Wim - Hou het stil
Bengtsdotter, Lina - Charlie Lager 3 – De man die een vreemde was
Bergeys, Roland - Blindelings
Berkleef, Bernice - Bloedsteen
Berry, Steve - Cotton Malone 14 - Het Maltadocument
Bijlsma, Rob - Kerken van goud, dominees van hout
Blau, Sarah - De anderen
Blædel, Sara - Het meisje onder de boom
Boom, Henk - Wij zijn maïs
Börjlind, Cilla & Rolf - Bevroren goud
Börjlind, Rolf & Molly - De duisternis tussen ons
Bossenbroek, Martin - De wraak van Diponegoro
Brabander, Eric de - Het geluid van naderend onweer
Brekel, Manon van den - Massa-executies op Sulawesi
Brokken, Jan - De tuinen van Buitenzorg
Brouwers, Jeroen - Cliënt E. Busken
Brundage, Elizabeth - Het verdwijnpunt
Brusse, Peter - Ach, Engeland - De Brexit Editie
Bryndza, Robert - Kate Marshall 1 - Zonder gezicht
Bryndza, Robert - Kate Marshall 2 - Schaduwland
Bryndza, Robert - Kate Marshall 3 - Vallend duister
Buruma, Ian - Het Churchillcomplex
Buschman, José - Couperus in de Oriënt
Camilleri, Andrea - De methode Catalanotti
Camilleri, Andrea - De vorm van water
Candlish, Louise - Nieuwe vrienden
Connelly, Michael - Een gewaarschuwd man
Connelly, Michael - De wet van de onschuld
Cooper, Robert - The Ambassadors
Craven, M.W. - Washington Poe 1 - Brandoffer
Craven, M.W. - Washington Poe 2 - Zwarte zomer
Daanje, Anjet - De herinnerde soldaat
Dahl, Arne - Nachtmerries
Dean, Will - Tuva 1 – De jacht
Dean, Will - Tuva 2 - Zwart zout
Declercq, Matthias M.R. - De ontdekking van Urk
Dis, Adriaan van - Vijf vrolijke verhalen
Dis, Adriaan van - De wandelaar
Dis, Adriaan van - KliFi - Woede in de republiek Nederland
Dis, Adriaan van - Adje doet heel druk
Dis, Adriaan van - De rat van Arras
Dröge, Philip - Moederstad
Dros, Imme - Gisterland
Durlacher, Jessica - De Stem
Dürrenmatt, Friedrich - Justitia
Edvardsson, Mattias - Een heel gewoon gezin
Eikelenboom, Barend - Geslepen
Ellory, R.J. - De derde kogel
Elstad, Lotta - Ik weiger na te denken
Engman, Pascal - Vanessa Frank 2 – Femicide
Ersson, Svea - Hej Denemarken
Esajas, Mitchell - Antonlogie
Fabricius, Johan - Het gordijn met de ibissen
Fabricius, Johan - Achter in de Molukken
Fabricius, Johan - Dipanegara
Fellowes, Jessica - De Mitford-moorden: Unity
Ferrier, Deryck J.H. - In de ban van de bosgeest – Ontmoeting met Panaike
Fexeus, Camilla Läckberg en Henrik - Box
Fosse, Jon - Ik is een ander – Septologie III-V
Fossum, Karin - Zwanenzang
Frech, Steve - Wat je ons hebt afgenomen
Frennstedt, Tina - Countdown
Frerichs, Lieneke - Nescio. Leven en werk van J. H. F. Grönloh
Freriks, Philip & Lili - Les chats de Lili – De katten van Lili
Fresen, Ron - Acht jaar Achtuur
Fuglehaug, Randi - Vrije val – Deel 1 Fjordenreeks
Fulpen, Har van - Leven en werken op suikerplantage Mariënburg
Galbraith, Robert - Kwaad bloed
Urturi, Eva García Sáenz de - Aquitanië – Land van water
Urturi, Eva García Sáenz de - De heren van de tijd
Garschagen, Melle - Stem van het Britse Volk
Geemert, Ko van - Verstoten uit het paradijs
Gerge, Tove - De jongen
Gómez-Jurado, Juan - De rode koningin
Grisham, John - De storm
Groot, Fedor de - Sønderho
Grund, Maria - De hoofdzonde
Guillou, Jan - De tweede doodzonde
Guillou, Jan - Het einde van het verhaal
Harari, Yuval Noah - 21 lessen voor de 21ste eeuw
Hardus, Werner van den Belt en Bob - De schilders van de Duin- en Bollenstreek
Hendriksma, Martin - Aan zee
Hermans, Willem Frederik - Conserve
Highsmith, Patricia - De getalenteerde meneer Ripley
Highsmith, Patricia - Stille wateren
Hollander, Loes den - Wacht maar af
Holst, Christoffer - Bloedrode midzomeravond
Horst, Jørn Lier - Cold Case Kwartet 1 - De Katharinacode
Horst, Jørn Lier - Cold Case Kwartet 2 - De fjord
Enger, Jørn Lier Horst en Thomas - Rookgordijn
Indridason, Arnaldur - Boven water
Indridason, Arnaldur - Smeulend vuur
Jackson, Stina - De laatste sneeuw
Jalonen, Olli - De hemelproef
James, Peter - Ik volg jou
Jansen, Han Gieske en Godfried - Wonosoepono
Jansson, Susanne - Winterwater
Jehoel, Gaila - Het culturele netwerk van Jan van Scorel
Jonasson, Jonas - Zoete zoete wraak bv
Jónasson, Ragnar - Inktzwart
Jong, Jessica de - De Hollandse studente
Jonsson, Magnus - De man die met poppen speelde
Kars, Marjoleine - Bloed in de rivier
Kepler, Lars - Spiegelman
Kerr, Philip - Hitlers vrede
King, Stephen - Later
King, Stephen - Billy Summers
Knibbe, Ariën - Het verzwegen verbond
Kousbroek, Rudy - Het Oostindisch kampsyndroom
Kouwenhoven, ​​​​​​​Arlette - Van Elburg tot Deshima - Zes eeuwen familie Feith
Kovach, Carla - Zo’n mooi meisje
Leuwsha, Tessa - Plantage Wildlust
Lunde, Marja - Het einde van de oceaan
Mandela, Dumani - Op de vlucht voor apartheid
Marsons, Angela - Kim Stone 2 – Wreed spel
Leod, Cynthia Mc - Hoe duur was de suiker?
Meyer, Deon - Bennie Griessel 7 - Donkerdrif
Michielsen, Dido - Lichter dan ik
Mo, Johanna - De nachtegaal
Morgan, Tica - Mooie Moorden 3 - Kwade Hoek
Nesbø, Jo - Koninkrijk
Nesbø, Jo - De jaloezieman
Nesser, Håkan - Herfst op Gotland
Niekerk, Annemarié van - Om het hart terug te brengen
Nieuwenhuys, Rob - Oost-Indische spiegel
Nijholt, Willem - Een ongeduldig verlangen. Herinneringen
Noordhoek, Wim - De gabardine regenjas
Norebäck, Elisabeth - Nadia
Nyström, Peter Mohlin & Peter - Het laatste leven
Oksanen, Sofi - Het hondenpark
Onderdenwijngaard, Arjan - Multatuli leeft in Lebak
Overman, Mariska - Noorderlicht
Pagie, Nathalie - Camping Oosthoek
Pagie, Nathalie - Helsinki
Parra, Bodil de la - Het verbrande huis
Pasqualin, Björn - Waar rook is
Pedersen, Kim Faber & Janni - Hoogzomer
Petterson, Per - Mannen in mijn situatie
Pollack, Robert - De vier elementen
Ramqvist, Karolina - De berenvrouw
Rensburg, Rudie van - Klem
Reybrouck, David Van - Revolusi
Riel, Ane - Beest
Rankin, Ian - Een web van leugens
Redmond, Roline - De Doorsons
Rehwinkel, Peter - Amalia - De plicht roept
Roberts, Nora - Erfenis
Rose, Karen - In alle onschuld
Rosenfeldt, Hans - Wolfzomer
Roslund, Anders - Drie jaar
Sarenbrant, Sofie - Emma Sköld 1 - Berouw
Sarenbrant, Sofie - Emma Sköld 2 - Jaloezie
Schepp, Emelie - Jana Berzelius 6 –Sub rosa
Seeck, Max - De trouwe lezer
Skördeman, Gustaf - Geiger
Slaughter, Karin - Valse getuige
Smeets, Hubert - Een wonderbaarlijk politicus – Hans van Mierlo, 1931-2010
Smeulders, Eveline Sint Nicolaas en Valika - Slavernij
Smis, Paul Christiaan - Harald - Een historische novelle
Snoek, Kees - Sjahrir - Wissel op de toekomst
Solstad, Dag - Roman 11, boek 18
Staalesen, Gunnar - Varg Veum 7 - Zwarte schapen
Staalesen, Gunnar - Varg Veum 8 - Gevallen engelen
Staalesen, Gunnar - Varg Veum 9 - Bittere bloemen
Sylvester, Joyce - Bent ú de burgemeester?
Tangen, Geir - Dodemanstango
Tangen, Geir - Hartenbreker
Timmerije, Anneloes - De mannen van Maria
Tremain, Rose - Eilanden van genade
Tudor, C.J. - De anderen
Vallejo, Irene - Papyrus
Veen, Rob Chrispijn & Herman van - Bevrijdingskind
Verhoef, Esther - De nachtdienst
Vervoort, Hans - Zo tedere schade…
Veth, Bas - Het leven in Nederlandsch-Indië in 1900
Vis, Jacob - Tandem
Vijverberg, Pauline - De achtste zonnebloemen
Vleuten, Diederik van - Daar werd wat groots verricht
Vlugt, Simone van der - De kaasfabriek
Vogel, Marianne - Brecht gaat voor recht
Vuijsje, Robert - Salomons oordeel
Vuure, Rob van - Nagelaten Werk
Walle, J. van de - Beneden de wind – Herinneringen aan Curaçao
Webb, Katherine - De verdwijning
Woud, Auke van der - Het landschap - De mensen
Zijl, Annejet van der - Fortuna’s kinderen
Zwaan, Glenn Helberg en Irene - Als ik luister

Conserve's Leessite

Boekbesprekingen en leestips


Sjahrir - Wissel op de toekomst - Kees Snoek

Brieven van de Indonesische nationalist aan zijn Hollandse geliefde

We zullen tot het bittere eind volhouden’

Wat zijn ze prachtig, de brieven die de Indonesische nationalist Soetan Sjahrir schreef aan zijn Nederlandse geliefde Maria Duchâteau. Gebundeld in het boek Wissel op de toekomst lijken ze op een roman in briefvorm, waarin bovendien een politieke thriller is verwerkt.

De brieven getuigen immers niet alleen van de liefde tussen Sjahrir en Maria. Want tijdens de bewogen jaren dertig en veertig van de twintigste eeuw, is de loop van hun levens nauw verweven met de strijd voor een onafhankelijk Indonesië, de tegenwerking van het koloniale bewind en de gevolgen van de Tweede Wereldoorlog.

De brieven zijn geselecteerd en bezorgd door Kees Snoek. Er verschenen al eerder brieven van Sjahrir, zoals in de bundel Indonesische overpeinzingen uit 1945. Samenstelster daarvan was Maria Duchâteau, die toen koos voor brieven met politieke beschouwingen. De mens Sjahrir laat zich des te meer kennen in deze privé-ontboezemingen.

De woorden van Sjahrir spetteren zeker niet van de passie, maar de toon is liefdevol en waar het gaat over zijn denkbeelden is zijn taal ook heel toegankelijk. Wie de brieven leest krijgt soms zelf het gevoel met Sjahrir in gesprek te zijn.

De liefde tussen beide mensenkinderen ontstond toen Sjahrir, zoals veel kinderen van de Indonesische aristocratie, in Nederland studeerde. De toen Leidse rechtenstudent woonde op zeker moment bij de socialistische politicus Sal Tas en diens vrouw Maria. Tas was voor de partij veel op reis was, zodoende konden de charismatische Sjahrir en de strijdvaardige Maria meer dan eens in gesprek raken.

Zijn eerste geciteerde brief aan Maria dateert van 2 december 1931. Sjahrir is dan op weg is naar Indonesië om daar de nationalistische partij PNI verder op te bouwen. Hij schrijft dat hij kort voor zijn vertrek nog uitgebreid met Sal Tas hun situatie heeft geanalyseerd. Naar beider tevredenheid blijkbaar, want hij meldt aan Maria: ’Sal houdt nu weer van mij.’

Relatiecoach
Zie daar: Sjahrir, die na 1945, tijdens de felle vechtscheiding van Nederland en Indonesië, een uitmuntend diplomaat blijkt te zijn, komt hier naar voren als soort relatiecoach. De daarop volgende brieven komen vanuit Nederlands-Indië, waar de veel radicalere nationalist Soekarno al aardig naam heeft gemaakt.

Maria zal Sjahrir met haar kinderen nareizen. Waarschuwend schrijft hij op 6 januari 1932 aan zijn ’liefste Mieske’ dat ze daar zeker een hard en armoedig leven zullen moeten leiden. In eigen kring proeft hij ten aanzien van hun relatie de nodige vooroordelen.

Het koloniaal gezag zit ook al niet op de komst van de als communiste te boek staande Maria te wachten. Vanuit Medan laat hij Sal Tas weten dat hij met Maria een islamitisch huwelijk heeft gesloten, maar dat beiden de dag daarna officieel zijn beschuldigd van bigamie en dat het huwelijk nietig wordt verklaard. Sjahrir is in deze kwestie een inlander en heeft hier dus geen enkele invloed op. Intussen groeit zijn bewondering voor Maria, want ze blijkt zich in dit gevecht uitstekend staande te houden als een waar ‘revolutionair’. Hij noemt haar zelfs ‘flinker dan ik’.

Hoe flink ze ook is, op 14 mei 1932 wordt de inmiddels zwangere Maria met haar kinderen op de boot gezet, terug naar Nederland. Sjahrir schrijft aan Tas: ‘Ze reist nu 4e klasse, tussen soldaten en matrozen.’ Hij voorspelt Tas dat ook hij niet tot Indië zal worden toegelaten en drukt hem op het hart voorzichtig te zijn met wat hij in zijn brieven aan Sjahrir schrijft… ze worden gelezen door de politie. ‘En die kerels combineren en trekken conclusies, dat je versteld staat van de resultaten.’

Sjahrir ziet dat zijn land is rijp voor een nieuwe tijd, maar hij beseft dat de nationalisten nog van alles kunnen verwachten. Ze moeten daarom bereid zijn ’zich op te offeren voor een onafhankelijk Indonesië’. Inderdaad. Als hij in 1934 op het punt staat terug te keren naar Nederland, wordt hij gearresteerd. Na maanden gevangenschap, deelt hij Maria zijn volgende bestemming mee: Boven-Digoel, een kamp, diep in de jungle van Nieuw-Guinea.

Het gouvernement beschuldigt hem van haat zaaien en het in gevaar brengen van de openbare rust en orde. Vergeleken met de meeste andere gevangen heeft hij het daar niet al te slecht. Een ’eerste klas verbanning’, zegt hij zelf, terwijl hij dacht slechts een ’derde klasse’ waard te zijn. Niettemin: klimaat en omstandigheden zijn daar dermate levensbedreigend dat hij met een handjevol andere ’topgevangenen’ onder wie de later vicepresident Hatta, wordt overgeplaatst naar het paradijselijke eiland Banda.

Du Perron
Ook daar schrijft hij haar mooie brieven. Hij vertelt over zijn dagelijks leven en zijn omgang met andere bannelingen. Ze maken zich nuttig door onder meer les te geven. Hij leest ook veel, zoals de boeken die hem worden opgestuurd door de Nederlandse schrijver Du Perron. Daarnaast werpt hij behoorlijk visionaire blikken op de toekomst, waarin het fascisme en de agressie van Hitler en Japan die de wereldvrede bedreigen.

Intussen blijft hij hopen op de komst van Maria en haar kinderen. Want: in Nederland is ze opnieuw met hem getrouwd. Zij het met de handschoen. Toch verhindert het gouvernement dat ze zich op Banda bij Sjahrir zal voegen. Was hij al die jaren zonder Maria een man alleen? Snoek zegt in een mooie afrondende biografische schets dat hij een grote aantrekkingskracht had op vrouwen. Zelf vertelt Sjahrir haar nog voor zijn gevangenschap in alle openheid over een affaire die wegebt als de vrouw in kwestie kiest voor haar gezin.

Snoek noemt hem een analytisch denker, kind van de gerationaliseerde twintigste eeuw. Alleen in zijn liefdesleven staat hij zichzelf toe een romanticus pur sang te zijn.

Uit de oorlogsjaren is nauwelijks correspondentie opgenomen. Nederland en Indië waren immers bezet en daarmee was het contact verbroken. Wel zijn er brieven aan anderen en die zijn zeker zo boeiend, omdat hij daarin glashelder reageert op de actuele situatie in de oorlogvoerende wereld. Zijn afkeer van Japan is onverminderd, maar tegelijk is hij ook kritisch tegenover de geallieerden. Pas na de val van Japan en het uitroepen van de Indonesische onafhankelijkheid op 17 augustus 1945, begint hij Maria weer te schrijven.

Het is dan al Kerstmis. Sjahrir is premier van Indonesië waar de regering nog geen kans heeft gezien zich als stabiele machtsfactor te manifesteren. Er heerst nog chaos. Wat mismoedig noteert hij hoe een dag eerder een KNIL-militair op hem heeft geschoten. Hij vermoedt dat de mensen niet veel van de oorlog hebben geleerd. ‘Van alle kanten zijn ze hier beestachtig. Ook van onze zijde.’ Trouwens: met zijn Hollandse buren leeft hij intussen op goede voet.

Onbedoeld dramatisch eindigt deze brief met de woorden: ‘Het kan niet anders vrouwke, de mensen, de wereld, ze zijn nu hard, ook wij moeten hard zijn, want het gelijk is aan onze kant. Wij hebben al deze jaren volgehouden. We zullen tot het bittere eind volhouden, is het niet vrouwke.’ Het zijn in deze bundel de laatste woorden van Sjahrir aan Maria.

Uiteindelijk is er al te veel gebeurd om tegenover zijn verre Hollandse echtgenote nog dezelfde romanticus van weleer te kunnen zijn. In die naoorlogse jaren komt er in 1947 nog wel een ontmoeting, maar het vroegere verlangen is weg. Net zoals de band tussen Nederland en Indonesië uiteindelijk lang niet zo harmonieus werd als Sjahrir had gehoopt. Misschien school er in de analytisch denkende politicus Sjahrir dan toch een romanticus.

Hans Visser

 

De auteur

Kees Snoek was hoogleraar Nederlands aan diverse universiteit, waaronder de Sorbonne in Parijs. Eerder woonde en doceerde hij van 1982 tot 1990 in de Indonesische hoofdstad Jakarta. Snoek vertaalde poëzie van Indonesische schrijvers als Sitor Situmorang en Rendra. In 1990 promoveerde hij op de Indische jaren van de schrijver Du Perron. In 2005 volgde Het leven van een smalle mens, zijn biografie van deze auteur.

Kees Snoek – Sjahrir – Wissel op de toekomst. 280 pagina’s, ISBN 9789028212305, prijs € 22,50, uitgeverij Van Oorschot, augustus 2021.

Kees Snoek
Uitgeverij Conserve


Sinds 1 januari 2019 is een gedeelte van het fonds onderdeel van Singel Uitgeverijen, Weteringschans 259, 1017 XJ Amsterdam.

Kantooradres:
Tureluur 12, 1873 JW Groet (gem. Bergen)
telefoon: 072 - 509 3693
info@conserve.nl

KvK: 37051556

ABN AMRO
IBAN NL54 ABNA 0438 7594 94

Algemene Voorwaarden

Distributie:


Regiotitels: Conserve en Goud van Oud bij Depot Compact Centraal Boekhuis en bij www.conserve.nl

Uitgevers Conserve:
Ingrid en Kees de Bakker

Aanbieden manuscript


Singel Uitgeverijen heeft ervoor gekozen geen ongevraagde manuscript-inzendingen meer aan te nemen. Hierover kan niet worden gecorrespondeerd.

Graag maken wij u attent op de mogelijkheid om uw manuscript zélf uit te geven via het digitale self-publishingplatform Brave New Books. Via dit platform kunnen alle auteurs in spe hun boek publiceren en verkopen – en alle genres zijn welkom.

Wilt u meer informatie? Kijk dan op www.bravenewbooks.nl.

Vermelde boekprijzen zijn inclusief BTW, exclusief verzendkosten - Bij bestellingen boven € 19,99 is de verzending gratis, behalve voor zendingen naar het buitenland.
Prijswijzigingen en tikfouten voorbehouden - © 2021 - Uitgeverij Conserve - Website door Netweters