Adolfsson, Maria - Doggerland 2 - Stormwaarschuwing
Adolfsson, Maria - Doggerland 3 - Tussen de duivel en de zee
Adolfsson, Maria - Doggerland 4 - Rennen of sterven
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 1 - Zonder gezicht
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 2 - Negen
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 3 - 18 graden onder nul
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 4 - Motief X
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 5 – X manieren om te sterven
Alders, Hanny - De kopiist
Alders, Hanny - De volmaakte ketter
Alders, Hanny - Non nobis – Ondergang van de Tempelorde
Andersen, Johan - Zonder genade
Andriesse, Gauke - Dodelijke gelijkenis
Andriesse, Peter - Claire Obscure
Appel, René - Overschot
Appel, René - Dansen in het donker
Archer, Jeffrey - William Warwick 1 - Wie niet waagt
Archer, Jeffrey - William Warwick 2 - In het volle zicht
Arlidge, M.J. - Helen Grace 10 – Niemand zeggen
Arlidge, M.J. - Helen Grace 11 - Kom eens gauw
Arlidge, M.J. - Twee kleine visjes
Aubert, Marie - Volwassen mensen
Baay, Reggie - Het lied van de goden
Bailey, Sarah - De huisgenoot
Bakboord, Henk - Billenkoek - Avonturen van een stoute Surinamer
Banville, John - Sneeuw
Banville, John - April in Spanje
Barker, James Patterson & J.D. - Oorverdovend
Bax, Wim - Hou het stil
Bengtsdotter, Lina - Charlie Lager 3 – De man die een vreemde was
Bennett, S.J. - Hare Majesteit de Queen onderzoekt 1 - De moord op Windsor Castle
Berg, Michael - De vermissing
Bergeys, Roland - Blindelings
Berkleef, Bernice - Bloedsteen
Berry, Steve - Cotton Malone 14 - Het Maltadocument
Bijlsma, Rob - Kerken van goud, dominees van hout
Bjørk, Samuel - Munch & Kruger 2 - De doodsvogel
Bjørk, Samuel - Munch & Krüger 3 - De jongen in de sneeuw
Blau, Sarah - De anderen
Blædel, Sara - Het meisje onder de boom
Blok, Dieuwertje - Dragelijke lichtheid
Boer, Agnes de - 2000 jaar Oorlog en Strijd in het Oer-IJ-landschap
Bolther, Line Holm & Stine - Voor onze zonden
Boom, Henk - Wij zijn maïs
Börjlind, Cilla & Rolf - Rönning & Stilton 7 - De Samaritaan
Börjlind, Cilla & Rolf - Bevroren goud
Börjlind, Rolf & Molly - De duisternis tussen ons
Bøe, Grethe - Mayday
Bosch, Frits - De tromslager
Bossenbroek, Martin - De wraak van Diponegoro
Brabander, Eric de - Het geluid van naderend onweer
Brekel, Manon van den - Massa-executies op Sulawesi
Brokken, Jan - De tuinen van Buitenzorg
Brokken, Jan - De kampschilders
Brouwers, Jeroen - Cliënt E. Busken
Brownlow, John - Zeventien
Brundage, Elizabeth - Het verdwijnpunt
Brusse, Peter - Ach, Engeland - De Brexit Editie
Bryndza, Robert - Erika Foster 7 - Fatale waarheid
Bryndza, Robert - Kate Marshall 1 - Zonder gezicht
Bryndza, Robert - Kate Marshall 2 - Schaduwland
Bryndza, Robert - Kate Marshall 3 - Vallend duister
Buruma, Ian - Het Churchillcomplex
Buschman, José - Couperus in de Oriënt
Camilleri, Andrea - De methode Catalanotti
Camilleri, Andrea - De vorm van water
Candlish, Louise - Nieuwe vrienden
Candlish, Louise - Haar woorden
Connelly, Michael - Een gewaarschuwd man
Connelly, Michael - De wet van de onschuld
Connelly, Michael - Renée Ballard 3 - Het holst van de nacht
Cooper, Robert - The Ambassadors
Cosby, S.A. - Een laatste uitweg
Craven, M.W. - Washington Poe 1 - Brandoffer
Craven, M.W. - Washington Poe 2 - Zwarte zomer
Daanje, Anjet - De herinnerde soldaat
Daanje, Anjet - Het lied van ooievaar en dromedaris
Dahl, Arne - Nachtmerries
Dean, Abigail - Meisje A
Dean, Will - Tuva 1 – De jacht
Dean, Will - Tuva 2 - Zwart zout
Declercq, Matthias M.R. - De ontdekking van Urk
Deen, Mathijs - De Hollander
Dekkers, Midas - Wat loopt daar? - Een biologische kijk op rassen
Dis, Adriaan van - Vijf vrolijke verhalen
Dis, Adriaan van - De wandelaar
Dis, Adriaan van - KliFi - Woede in de republiek Nederland
Dis, Adriaan van - Adje doet heel druk
Dis, Adriaan van - De rat van Arras
Doel, Wim van den - Snouck
Dröge, Philip - Moederstad
Dros, Imme - Gisterland
Durlacher, Jessica - De Stem
Dürrenmatt, Friedrich - Justitia
Dusse, Karsten - Het kind in mij wil Mindful Moorden
Edvardsson, Mattias - Een heel gewoon gezin
Edvardsson, Mattias - Familietragedie
Eikelenboom, Barend - Geslepen
Ellory, R.J. - De derde kogel
Elstad, Lotta - Ik weiger na te denken
Engelen, Theo - Zevenheuvelen
Engman, Pascal - Vanessa Frank 2 – Femicide
Ersson, Svea - Hej Denemarken
Esajas, Mitchell - Antonlogie
Fabricius, Johan - Het gordijn met de ibissen
Fabricius, Johan - Achter in de Molukken
Fabricius, Johan - Dipanegara
Fellowes, Jessica - De Mitford-moorden: Unity
Fenton, Justin - Deze stad is van ons - True crime
Ferrier, Deryck J.H. - In de ban van de bosgeest – Ontmoeting met Panaike
Fexeus, Camilla Läckberg en Henrik - Box
Fosse, Jon - Ik is een ander – Septologie III-V
Fossum, Karin - Zwanenzang
Fossum, Karin - Eddie Feber 1 - Lotgenoten
Frech, Steve - Wat je ons hebt afgenomen
French, Nicci - De gunst
Frennstedt, Tina - Countdown
Frerichs, Lieneke - Nescio. Leven en werk van J. H. F. Grönloh
Freriks, Philip & Lili - Les chats de Lili – De katten van Lili
Fresen, Ron - Acht jaar Achtuur
Fuglehaug, Randi - Vrije val – Deel 1 Fjordenreeks
Fulpen, Har van - Leven en werken op suikerplantage Mariënburg
Galbraith, Robert - Kwaad bloed
Urturi, Eva García Sáenz de - Aquitanië – Land van water
Urturi, Eva García Sáenz de - De heren van de tijd
Garschagen, Melle - Stem van het Britse Volk
Geemert, Ko van - Verstoten uit het paradijs
George, Elizabeth - Iets te verbergen
Gerge, Tove - De jongen
Gómez-Jurado, Juan - De rode koningin
Grisham, John - De storm
Groot, Fedor de - Sønderho
Grøndahl, Jens Christian - Dagen als gras
Grund, Maria - De hoofdzonde
Guillou, Jan - De tweede doodzonde
Guillou, Jan - Het einde van het verhaal
Hannah, Sophie - Geen spat veranderd
Harari, Yuval Noah - 21 lessen voor de 21ste eeuw
Hardus, Werner van den Belt en Bob - De schilders van de Duin- en Bollenstreek
Hendriksma, Martin - Aan zee
Hermans, Willem Frederik - Conserve
Highsmith, Patricia - De getalenteerde meneer Ripley
Highsmith, Patricia - Stille wateren
Hoek, Anne-Lot - De strijd om Bali
Hollander, Loes den - Wacht maar af
Holst, Christoffer - Bloedrode midzomeravond
Horst, Jørn Lier - Cold Case Kwartet 1 - De Katharinacode
Horst, Jørn Lier - Cold Case Kwartet 2 - De fjord
Horst, Jørn Lier - Cold Case Kwartet 3 - De onbekende
Howard, Catherine Ryan - Je liet mij leven
Engberg, Katrine - Wintereiland
Enger, Jørn Lier Horst en Thomas - Blix & Ramm 2 - Rookgordijn
Enger, Jørn Lier Horst en Thomas - Blix & Ramm 3 - Slagzij
Iperen, Roxane van - ’t Hooge Nest
Iperen, Roxane van - Brieven aan ’t Hooge Nest
Iperen, Roxane van - De genocidefax
Indridason, Arnaldur - Boven water
Indridason, Arnaldur - Smeulend vuur
Jachina, Guzel - De trein naar Samarkand
Jackson, Stina - De laatste sneeuw
Jalonen, Olli - De hemelproef
James, Peter - Ik volg jou
Jansen, Han Gieske en Godfried - Wonosoepono
Janssen, John-Alexander - Va-Banque
Jansson, Susanne - Winterwater
Janzen, Michiel - Het Vierde Rijk
Jehoel, Gaila - Het culturele netwerk van Jan van Scorel
Jensen, Jens Henrik - Oxen 5 - Gladiator
Jimmink, Gerlof Leistra & Patricia - Kees Sietsma uit de schaduw
Johnsrud, Ingar - De peetmoeder
Jonasson, Jonas - Zoete zoete wraak bv
Jónasson, Ragnar - Inktzwart
Jong, Jessica de - De Hollandse studente
Jonsson, Magnus - De man die met poppen speelde
Kane, Darby - De perfecte echtgenote
Kars, Marjoleine - Bloed in de rivier
Kepler, Lars - Spiegelman
Kerr, Philip - Hitlers vrede
King, Stephen - Later
King, Stephen - Fairy tale
King, Stephen - Billy Summers
Knibbe, Ariën - Het verzwegen verbond
Kom, Anton de - Anangsieh - Verhalen van de spin uit Suriname
Kousbroek, Rudy - Het Oostindisch kampsyndroom
Kouwenhoven, ​​​​​​​Arlette - Van Elburg tot Deshima - Zes eeuwen familie Feith
Kovach, Carla - Gina Harte 3 - Zo’n mooi meisje
Kovach, Carla - Gina Harte 5 - Haar duistere hart
Kraaijeveld, Frank - Be Frank. 60 jaar Bintangs
Kwakman, Bas - Flankhond
Lagercrantz, David - Obscuritas
Langereis, Sandra - Erasmus - Dwarsdenker
Lapidus, Jens - Paradijs
Leuwsha, Tessa - Plantage Wildlust
Leuwsha, Tessa - De wilde vaart
Liljestrand, Jens - Zelfs als alles eindigt
Lippman, Laura - Gebroken vertrouwen
Lloyd, Ellery - De club
Lunde, Marja - Het einde van de oceaan
Mandela, Dumani - Op de vlucht voor apartheid
Marsons, Angela - Kim Stone 2 – Wreed spel
Marsons, Angela - Kim Stone 3 - Verloren meisjes
Marsons, Angela - Kim Stone 4 - Schijndood
McDermid, Val - Allie Burns 1 - 1979
McKinty, Adrian - Het eiland
Leod, Cynthia Mc - Hoe duur was de suiker?
McCarthy, Cormac - De passagier
Meyer, Deon - Bennie Griessel 7 - Donkerdrif
Michielsen, Dido - Lichter dan ik
Mo, Johanna - De Eilandmoorden 1 - De nachtegaal
Mo, Johanna - De Eilandmoorden 2 - De schaduwlelie
Mohr, Jim van der Meer - De schilders van West-Friesland
Morgan, Tica - Mooie Moorden 3 - Kwade Hoek
Moström, Jonas - Dodelijk dichtbij
Nesbø, Jo - Koninkrijk
Nesbø, Jo - De jaloezieman
Nesbø, Jo - Macbeth
Nesser, Håkan - Herfst op Gotland
Neuhaus, Nele - Weg naar nergens
Nicolasen, Lidy - Een onverschrokken leven - De vele hartstochten van Fernanda Willekes Mac Donald
Niekerk, Annemarié van - Om het hart terug te brengen
Nieuwenhuys, Rob - Oost-Indische spiegel
Nijholt, Willem - Een ongeduldig verlangen. Herinneringen
Noordhoek, Wim - De gabardine regenjas
Norebäck, Elisabeth - Nadia
Nyström, Peter Mohlin & Peter - John Adderley 1 - Het laatste leven
Nyström, Peter Mohlin & Peter - John Adderley 2 - De andere waarheid
Oksanen, Sofi - Het hondenpark
Ollikainen, A.M. - Paula Pihlaja 1 - Waterkoud
Olsen, Jussi Adler - Q-serie deel 9 - Natriumchloride
Onderdenwijngaard, Arjan - Multatuli leeft in Lebak
Overman, Mariska - Noorderlicht
Paasman, Michiel van Kempen en Bert - ALBUM van de Caraïbische poëzie
Pagie, Nathalie - Camping Oosthoek
Pagie, Nathalie - Helsinki
Parks, Adele - Jullie allebei
Parra, Bodil de la - Het verbrande huis
Pasqualin, Björn - Waar rook is
Pedersen, Kim Faber & Janni - Hoogzomer
Pedersen, Kim Faber & Janni - Juncker & Kristiansen 3 - Stikdonker
Petterson, Per - Mannen in mijn situatie
Pollack, Robert - De vier elementen
Portegies, Annette - Weerspiegeld in een waterglas - Maurice Gilliams 1900-1982
Ramqvist, Karolina - De berenvrouw
Rensburg, Rudie van - Klem
Reybrouck, David Van - Revolusi
Riel, Ane - Beest
Rankin, Ian - Een web van leugens
Redmond, Roline - De Doorsons
Rehwinkel, Peter - Amalia - De plicht roept
Roberts, Nora - Erfenis
Rolfsdotter, Ulrika - Annie Ljungthriller 1 - Duivelsdal
Rose, Karen - In alle onschuld
Rosenfeldt, Hans - Wolfzomer
Roslund, Anders - Drie jaar
Ryan, Chris - Danny Black 7 - Code zwart
Sarenbrant, Sofie - Emma Sköld 1 - Berouw
Sarenbrant, Sofie - Emma Sköld 2 - Jaloezie
Sarenbrant, Sofie - Emma Sköld 4 - Schuld
Schepp, Emelie - Jana Berzelius 6 –Sub rosa
Seeck, Max - De trouwe lezer
Seeck, Max - De ijskring
Skördeman, Gustaf - Geiger
Slaughter, Karin - Valse getuige
Slaughter, Karin - Gewetenloos
Smeets, Hubert - Een wonderbaarlijk politicus – Hans van Mierlo, 1931-2010
Smeulders, Eveline Sint Nicolaas en Valika - Slavernij
Smis, Paul Christiaan - Harald - Een historische novelle
Smit, Susan - De wijsheid van de heks & De heks van Limbricht
Snoek, Kees - Sjahrir - Wissel op de toekomst
Solstad, Dag - Roman 11, boek 18
Staalesen, Gunnar - Varg Veum 7 - Zwarte schapen
Staalesen, Gunnar - Varg Veum 8 - Gevallen engelen
Staalesen, Gunnar - Varg Veum 9 - Bittere bloemen
Staalesen, Gunnar - Varc Veum 19 – Waar rozen nooit verwelken
Sylvester, Joyce - Bent ú de burgemeester?
Tangen, Geir - Dodemanstango
Tangen, Geir - Hartenbreker
Tex, Charles den - De Repair Club
Timmer, Edwin - Langs de muur van Trump
Timmerije, Anneloes - De mannen van Maria
Tremain, Rose - Eilanden van genade
Truijens, Aleid - Leven in de verbeelding - Hella S. Haasse 1918-2011
Tudor, C.J. - De anderen
Tyce, Harriet - Bloedsinaasappel
Ulstein, Silje - Serpent
Vallejo, Irene - Papyrus
Valk, Éva Tuboly en Gerrit - Een fier en frank volk!
Veen, Rob Chrispijn & Herman van - Bevrijdingskind
Verhoef, Esther - De nachtdienst
Vervoort, Hans - Zo tedere schade…
Veth, Bas - Het leven in Nederlandsch-Indië in 1900
Vis, Jacob - Tandem
Vijverberg, Pauline - De achtste zonnebloemen
Vleuten, Diederik van - Daar werd wat groots verricht
Vlugt, Simone van der - De kaasfabriek
Vogel, Marianne - Brecht gaat voor recht
Vuijsje, Robert - Salomons oordeel
Vuure, Rob van - Nagelaten Werk
Walle, J. van de - Beneden de wind – Herinneringen aan Curaçao
Walters, Elena - Thuisgebracht
Ware, Ruth - De moord in Oxford
Waterdrinker, Pieter - Biecht aan mijn vrouw
Webb, Katherine - De verdwijning
Whiting, Rebecca Buxton en Lisa - De filosofes
Winter, Fredrik Persson - De Das
Wit, Tim de - Wankel Koninkrijk
Wohlleben, Peter - De lange adem van bomen
Woud, Auke van der - Het landschap - De mensen
Wouthuysen, Willem Campschreur & Ester - Jong in de oorlog
Zegveld, Liesbeth - Ik wil de waarheid
Zijl, Annejet van der - Fortuna’s kinderen
Zwaan, Glenn Helberg en Irene - Als ik luister
auteurs, Diverse - Natura Artis Magistra

Conserve's Leessite

Boekbesprekingen en leestips


Snouck - Wim van den Doel

Het volkomen geleerdenleven van Christiaan Snouck Hurgronje

Grove miskenning van de menselijke rechten van de inlander’

Zijn vader was predikant in het stadje Tholen. Gerespecteerd. Tot hij zijn vrouw verliet om met de dochter van een plaatselijke collega een nieuw leven te beginnen. Ziedaar de aanloop tot het leven van de in 1857 geboren Christiaan Snouck Hurgronje. Hij bestuurde in het Midden-Oosten de islam en zou later met die kennis een grote rol spelen in Nederlands-Indië. Eerst ter plekke als onderzoeker en adviseur, later vanuit Leiden als hoogleraar, wereldwijd bewonderd en omstreden.

Stof voor een boek vol avontuur? Net als zijn vader roept de wijze waarop Snouck zijn leven en carrière inrichtte vragen op. Toch richt Wim van den Doel zich in een indrukwekkende, met citaten doordesemde biografie vooral op Snouck als wetenschapper. Hij was baanbrekend, want wat wist het Westen destijds van het islamitische Oosten? Wat wist Nederland van de moslimbevolking in Nederlands-Indië? Snouck bekeek de islam en de kolonie van binnenuit. Noem dit ’participatiewetenschap’.

Zijn biografie maakt veel duidelijk over die verre exotische werelden in vervlogen tijden. Vaak is die informatie tijdloos. Want een cultuur kan veranderen, maar het menselijk gedrag is een gegeven. Hij is ook visionair: de kolonie ontwikkelt zich zoals dat voor zijn dood in 1936 voorzag.

Snouck bestudeert in Leiden de Arabische wereld, maar wil die echt leren kennen door met en tussen de moslims te leven. Aldus ervaart hij dat ’dé islam’ niet bestaat. Het zijn juist de mensen, de uiteenlopende volken, die de islam een vorm geven op basis van hun eigen bestaande cultuur. Kortom: de islam past zich aan bij de leefwijze van de gelovigen.

Vagina ‘vooral heet, droog en schoon’

Het lukt hem inwoner te worden van de heilige stad Mekka, iets wat alleen voor moslims is weggelegd. Daar merkt hij onder meer dat de mensen daar openlijk spreken over seksualiteit. De mannen van Mekka leren hem dat een vagina vooral ’heet, droog en schoon’ moet zijn. En: hoe donkerder de huidskleur van een vrouw, hoe idealer de vagina. Vandaar hun voorliefde voor Ethiopische slavinnen.

Snouck gaat in zijn ’participatiewetenschap’ zelfs zover dat hij een Ethiopische slavin aanschaft. Hij is blij met zijn aankoop, want ze vertoont niet de ’onaangenaamheden’ die volgens zijn stadsgenoten tot haar ras zouden behoren. Zijn de Arabische vrouwen vrijer? Nee. Snouck merkt dat echte liefdesrelaties meestal buiten het huwelijk ontstaan. Blijkbaar heeft het concubinaat fors toegevoegde waarde.

Dit triviaal aandoende aspect is natuurlijk een detail, maar het zegt wel iets over zijn leefstijl. Van den Doel vermoedt dat de 28-jarige Snouck na zijn jaren in Leiden bij zijn moeder en ongehuwde zuster, eenmaal tussen de Arabieren in een totaal andere wereld is beland. Hoe dan ook, Mekka was een smeltkroes van moslims uit vele landen en culturen, dus prachtig ’studiemateriaal’ voor de onderzoeker Snouck.

Door zijn kennis van de islam en zijn contacten met Javanen en Sumatranen in Mekka kan hij later in Nederlands-Indië dieper tot de samenleving doordringen dan de meeste Hollandse bestuurders. Als een aantal betrokkenen bij een opstand op Java zonder vorm van proces wordt verbannen, waarschuwt hij als adviseur van het koloniaal bestuur dat de bevolking dit besluit uitlegt als een uiting van zwakte en vrees. Zoiets veroorzaakt geen respect, maar wel haat en wrok.

Njai

Ook in Nederlands-Indië is het concubinaat rond 1890 een normaal verschijnsel. Van de 50.000 Europese alleenstaande mannen hebben er zeker 20.000 van hen een njai, een inheemse huishoudster voor ’dag en nacht’. Snouck woont na een islamitisch huwelijk, samen met een Soendanees meisje, aanvankelijk een kind nog. Toch groeit er later iets moois tussen hen. Ze krijgen kinderen en als zij na een miskraam sterft, komt haar familie hem en de kinderen verzorgen.

In die tijd poogt het Nederlandse gezag greep te krijgen op de provincie Atjeh. Dat is een in wezen internationale opdracht, omdat de bevolking de scheepvaart tussen Sumatra een Singapore veel last veroorzaakt. In Atjeh stelt Snouck vast dat de bevolking anarchistisch, verward en verdeeld is. Bovendien is menigeen daar verslaafd aan alcohol en opium. Dat die bevolking zich tegen de Nederlanders hevig verzet is logisch: zij zijn ongelovigen.

Het onderwerpen van Atjeh kost veel bloed. De terugvechtende bevolking roept bloedige reacties van het leger. Een Nederlandse officier spreekt van barbaarse methoden waarvan ook vrouwen en kinderen het slachtoffer zijn. Commandant Van Heutsz ontkent: ’kletspraatjes en laster’. Zijn adjudant Colijn noemt dit geweld in een nota: ’grotendeels onwaar’ en voor een ander deel ’onafscheidelijk verbonden aan een oorlogstoestand’.

Snouck adviseert niettemin een harde aanpak van Atjeh. Het afbranden van dorpen is weliswaar onnodig, maar de islamitische verzetsleiders moeten worden uitgeschakeld. Daarna verdient de bevolking een ’zachte en beleidvolle nabehandeling’, zoals de bevordering van handel en economie. Hij stelt dat de koloniale overheid de plaatselijke vorsten aan zich moet binden opdat die hun volk zullen meenemen in de onderwerping aan het Nederlandse gezag.

De socialist Van Kol en de liberaal van Deventer noemen in de Tweede Kamer de harde militaire acties ’een misdaad tegen de humaniteit’. De regering in Den Haag en gouverneur-generaal te Batavia schenken er verder geen aandacht aan. In de biografie wijst Van den Doel de wetenschapper Snouck aan als de architect van het militaire optreden in Atjeh. Daarmee is hij medeverantwoordelijk voor het geweld.

Soendanees meisje

Na Atjeh zet Snouck op Java zijn werk voort: hij onderzoekt, adviseert het bestuur en is betrokken bij de oprichting van de rechtshogeschool. Ook trouwt hij opnieuw een Soendanees meisje, eveneens uit de aristocratie. In dagblad De Locomotief publiceert hij artikelen over de Javaanse samenleving. Dat wil zeggen: hij doet zich daarin voor als een gepensioneerd districtshoofd, een ’inlander’, zodat de Europese lezers een ’authentiek’ kijkje krijgen in het leven van het ’gewone’ volk.

Over de bevolking van Java is Snouck positief. Kinderen uit de aristocratie die Nederlandse scholen mogen bezoeken, presteren daar minstens zo goed als Europese kinderen. Ook publiceert hij een boek waarin hij voorspelt dat de Koran op het steeds meer westers wordende Java zijn invloed zal verliezen. Vijfmaal per dag bidden? Dat is op den duur niet te handhaven. Wie het leven op het Java van rond 2020 kent, zal zich over die gedachte toch verbazen.

In 1906 gaat Snouck naar Nederland. Zijn vrouw en de kinderen uit beide huwelijken laat hij achter, financieel goed verzorgd, dat wel. Het was in die dagen nu eenmaal ondenkbaar dat hij in Nederland met een Indonesische vrouw zou kunnen leven. In Nederland wordt hij hoogleraar Arabisch te Leiden en is daarnaast adviseur van de minister van koloniën. Ook trouwt hij weer. Hij is dan 53, de jonge bruid is 36.

Hij onderhoudt zijn banden met de Arabische islamitische wereld en via zijn schat aan relaties ziet hij ook hoe het Indonesische zelfbewustzijn zich ontwikkelt. Dat wordt aangewakkerd door wat Snouck ziet als een overmaat van Hollandse heerszucht en ’grove miskenning van de menselijke rechten van de inlander’. Door de jaren heen pleit hij ervoor de Indonesiërs meer stem in het bestuur te geven.

In 1922 zegt hij zelfs dat de periode van ontvoogding is aangebroken. Europees ’ras-egoïsme’ en ’ras-hoogmoed’ leiden slechts tot problemen. Niet veel later bepleit hij voor de inheemse bevolking de grootste mogelijke mate van autonomie, met daarin voor Nederland een begeleidende rol. Pas in 1928 zouden Indonesische jongeren voor het eerst hun eigen staat Indonesië formuleren.

Spion?

Van den Doel signaleert dan dat Snouck behoorlijk van visie is veranderd: twintig jaar eerder vond hij nog dat Nederland de inheemse regenten aan zich zou moeten binden om via hen greep op het volk te krijgen en te houden. Nu zou Nederland zich internationaal belachelijk maken door de groeiende natuurlijke democratische beweging met behulp van de aristocratie te willen smoren. Het koloniale bewind gaat daartegen verder met het bestrijden van de nationalisten. Snouck voorspelt dat dit onvermijdelijk leidt tot een gewapende strijd.

Wat moet de lezer denken van Snouck? Van den Doel geeft feiten en citaten, de lezer mag zelf een mening vormen. Gelukkig wijst hij aan het slot op de critici van diens leven en werk. Dat geeft de biografie de broodnodige extra dimensie. Had de arabist Van Koningsveld gelijk toen hij Snouck beschuldigde te werken als een spion, een mol? Immers: in Mekka deed hij zich voor als moslim, waarna hij met de daar opgedane kennis in Atjeh bijdroeg aan een genadeloze oorlog. Ook zijn twee islamitische huwelijken op Java leverden informatie op waarmee het koloniaal bestuur zijn voordeel deed.

Summier suggereert Van den Doel dat er over Snouck en diens ’volkomen geleerdenleven’ nog heel wat mooie anekdotes moeten bestaan. Helaas, hij vertelt ze niet. Jammer, want in de niet-wetenschappelijke anekdotes is vaak de ware mens te vinden. Daarom is het geruststellend te kunnen lezen dat Snoucks tweede Soendanese vrouw zielsveel van hem hield, dat ze altijd bleven corresponderen en dat ze hem tot haar dood in 1974 trouw bleef.

Hans Visser


De auteur

Wim van den Doel is hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit Leiden, de TU Delft en de Erasmus Universiteit Rotterdam. Hij scheef diverse boeken over de Nederlandse koloniale geschiedenis, waaronder Zo ver de wereld strekt. De geschiedenis van Nederland overzee vanaf 1800. Hij promoveerde op het proefschrift De Stille Macht. Het Europese binnenlands bestuur op Java en Madoera 1808-1942.

Wim van den Doel – Snouck. Het volkomen geleerdenleven van Christiaan Snouck Hurgronje. 624 pagina’s, ISBN 9789044635621, prijs € 49,99, uitgeverij Prometheus, januari 2021.

Wim van den Doel

Wilt u reageren op deze recensie? Klik hier!

Uitgeverij Conserve


Sinds 1 januari 2019 is een gedeelte van het fonds onderdeel van Singel Uitgeverijen, Weteringschans 259, 1017 XJ Amsterdam.

Kantooradres:
Tureluur 12, 1873 JW Groet (gem. Bergen)
telefoon: 072 - 509 3693
info@conserve.nl

KvK: 37051556

ABN AMRO
IBAN NL54 ABNA 0438 7594 94

Algemene Voorwaarden

Distributie:


Regiotitels: Conserve en Goud van Oud bij Depot Compact Centraal Boekhuis en bij www.conserve.nl

Uitgevers Conserve:
Ingrid en Kees de Bakker

Aanbieden manuscript


Singel Uitgeverijen heeft ervoor gekozen geen ongevraagde manuscript-inzendingen meer aan te nemen. Hierover kan niet worden gecorrespondeerd.

Graag maken wij u attent op de mogelijkheid om uw manuscript zélf uit te geven via het digitale self-publishingplatform Brave New Books. Via dit platform kunnen alle auteurs in spe hun boek publiceren en verkopen – en alle genres zijn welkom.

Wilt u meer informatie? Kijk dan op www.bravenewbooks.nl.

Vermelde boekprijzen zijn inclusief BTW, exclusief verzendkosten - Bij bestellingen boven € 19,99 is de verzending gratis, behalve voor zendingen naar het buitenland.
Prijswijzigingen en tikfouten voorbehouden - © 2022 - Uitgeverij Conserve - Website door Netweters