God, gezin en vaderland - De eeuw van Nicolaas Beets - Rick Honings
Onuitputtelijke biografie is een monument
Gedenkplaats voor een man die de negentiende eeuw vormgaf
Rick Honings: ‘De biografie van Nicolaas Beets is óók een cultuurgeschiedenis van de negentiende eeuw.’ De Scally: ‘Deze biografie is een monument, een gedenkplaats voor een man die mede de negentiende eeuw vormgaf.’
Guitig gezicht
Een onderzoekende blik in een guitig gezicht kijkt de lezer aan vanaf het omslag van God, gezin en vaderland – De eeuw van Nicolaas Beets. Daaronder de indrukwekkende jaartallen: 1814 – 1903. Door het raam achter hem is een kleine kerk te zien, waarschijnlijk die van Heemstede, waar hij van 1839 tot 1854 predikant was. Een lang leven vraagt om een omvangrijke biografie. Maar in feite heeft Rick Honings, Neerlandicus, een geschiedenis van (de letterkunde in) de negentiende eeuw in Nederland geschreven. Men zou van Beets kunnen zeggen ‘…dat hij de negentiende eeuw personifieerde’.
‘Toonbeeld van degelijkheid’
Dat begint al bij de afkomst Beets. Honings beschrijft en detail de voorouders van Nicolaas tegen de achtergrond van de politieke onrust rond 1800. Vader Martinus Beets was apotheker en volgens zijn zoon ‘een toonbeeld van degelijkheid en deugd’. Die eigenschap droeg volgens de biograaf de vader dus over op zijn oudste zoon. Ook Nicolaas ijvert met grote wilskracht om in maatschappelijk – en later literair - opzicht hogerop te komen.
Armoede
Nicolaas groeit op in Haarlem, in een warm en welvarend gezin. Maar In Haarlem leeft een groot deel van de bevolking in armoede. Die armoede komt even om de hoek kijken in de Camera Obscura (1839), Beets’ meest bekende en bejubelde boek, in de persoon van Keesje die in een diaconiehuis voor armen woont. Ook het verhaal over Teun de Jager komt in de Camera voor. Ter herinnering staat in Schoorl aan de voet van het klimduin diens standbeeld. Ook andere fragmenten uit Beets’ werken zijn te herleiden tot zijn jeugdjaren. Bijvoorbeeld, in het opstel Kinderrampen uit 1839 komen zijn schooljaren voor als een ‘dagelijks weerkeerend verdriet’. Honings: ‘Voor alle teksten gold dat hij er herinneringen aan zijn eigen jeugd en zijn studententijd in verwerkte.’
Minutieuze beschrijving
De grote stappen in een recensie staan in grote tegenstelling tot de zeer gedetailleerde stappen die Rick Honings zet. Zijn minutieuze beschrijvingen van Haarlem en de mensen om Beets heen, zijn vriendjes en onderwijzers op school die hem hebben gevormd, heeft hij uit uit het werk van Beets zelf. Bijvoorbeeld, zijn godsdienstonderwijzer Hendrik Polman is van invloed geweest op zijn keuze voor de studie theologie. Werkelijk elk detail komt ter sprake, resultaat van een zeer nauwkeurige studie, maar verteld zonder dat het saai wordt. Veel uit de documentatie over Beets komt uit het werk van Beets zelf.
Dagboek
Beets gaat theologie studeren in Leiden en houdt daar een dagboek bij, zodat de student zes jaar lang gedetailleerd is te volgen, ook in zijn studentenleven. Al zijn vele, vele, zeer vele bezoeken die hij in den lande aflegt bij bekende en onbekende Nederlanders zijn geboekstaafd. We lezen over zijn ambities. Hij wil uitblinken en zelfs in de gunst van de Oranje-familie komen - wat hem in zijn latere leven ook lukte - en over zijn overgevoeligheid (twee zielen in één borst afwisselend somber en blij). Een Byroniaanse (zie Lord Byron) zielstoestand van depressiviteit. In die jaren gaat hij publiceren. In 1834 voltooit hij Jose, een Spaansch verhaal, en De Masquerade, die beide heel wisselend zijn ontvangen.
Letterkundige club
Zijdelings (maar wat is zijdelings) raakt hij betrokken bij de literaire wereld. Met andere min of meer bekende dichters vormt hij een letterkundige club. Hij wil opgenomen worden in het netwerk van gevestigde auteurs. Zijn werk ontvangt bewondering en afkeuring. Dat laatste vooral door zijn reactionaire standpunten. Nooit zal hij vermoed hebben dat zijn Camera Obscura, dat heerlijke-luchtige verhaal over Hollandse burgers, zijn meeste bekendheid zou opleveren. Veel meer dan zijn burgerlijke, afgezaagde verzen met ‘domineespoëzie’ (Komrij).
Aleide van Foreest
Als Heilooër en door mijn bekendheid met de familie Van Foreest ging mijn speciale aandacht ging uit naar Beets’ eerste huwelijk. Via hoogleraar Van der Palm komt Beets in aanraking met diens kleindochter Aleide van Foreest, die met haar familie op landgoed Nijenburg in Heiloo woont. Daar brengt Beets een gelukkige tijd door. Hij spreekt over ‘het goede, het vriendelijke, het gezellige Nijenburg, waar de Muzen en Gratiën hun thuis hadden en waar de liefde woonde. Beets trouwt in 1840, wordt in datzelfde jaar beroepen als dominee in Heemstede en het echtpaar krijgt negen kinderen. Drama: Aleide overlijdt in 1857. Na haar overlijden hertrouwt Beets twee jaar later met haar zus Jacoba Elisabeth van Foreest. Zij krijgen zes kinderen.
Veel levensstadia doorlopen
Uit alles komt een beeld van Nicolaas Beets naar voren als iemand die veel levensstadia heeft doorlopen. Als jonge ambitieuze wereldbestormer van eenvoudige komaf en serieus verliefde jongeling komt hij terecht in een adellijk huwelijk. Hij bekleedt het gerespecteerde ambt van dominee (‘herder’) in Heemstede en later het ambt van hoogleraar theologie in Utrecht. Ondanks alle ernst toont hij in zijn werk een scherp observatievermogen en milde spot. Nicolaas Beets overlijdt in 1903, verzwakt maar met een heldere geest. De kranten schrijven: Hij was één met Nederland en Nederland was één met hem.
Jongste dochter Ada Geertruide
De titel God, gezin en vaderland, deze drie-eenheid, mist nog één aspect: de literatuur. De lijst van zijn gepubliceerde werken overziende bekruipt me het gevoel van gêne dat van Nicolaas Beets alleen de Camera Obscura bekendheid geniet. Het overige werk is een niet te verwaarlozen tijdsbeeld.
Eeuw van Beets voorbij
Het boek telt een aantal min of meer relevante afbeeldingen. De meest ontroerende foto staat op blz. 651. Godfried Bomans opent samen met de laatst levende jongste dochter Ada Geertruide de Hildebrandtentoonstelling in Haarlem. Het is 1952. Bomans kan er niet over uit. ‘Was het mogelijk dat er nog een kind leefde van de man, die (…) zijn meesterwerk reeds geschreven had toen de eerste trein van Amsterdam naar Haarlem nog vertrekken moest? Ada Beets zou elf jaar later overlijden. Toen was de eeuw van Nicolaas Beets voorbij.
Dick de Scally
Rick Honings – God, gezin en vaderland – De eeuw van Nicolaas Beets (1814-1903), Prometheus, ISBN 978 90 446 4228 5, gebonden, 728 bladzijden, € 49,90, januari 2026