Adolfsson, Maria - Doggerland 2 - Stormwaarschuwing
Adolfsson, Maria - Doggerland 3 - Tussen de duivel en de zee
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 1 - Zonder gezicht
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 2 - Negen
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 3 - 18 graden onder nul
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 4 - Motief X
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 5 – X manieren om te sterven
Alders, Hanny - De kopiist
Alders, Hanny - De volmaakte ketter
Alders, Hanny - Non nobis – Ondergang van de Tempelorde
Andersen, Johan - Zonder genade
Andriesse, Peter - Claire Obscure
Appel, René - Overschot
Appel, René - Dansen in het donker
Arlidge, M.J. - Helen Grace 10 – Niemand zeggen
Baay, Reggie - Het lied van de goden
Banville, John - Sneeuw
Bax, Wim - Hou het stil
Bengtsdotter, Lina - Charlie Lager 3 – De man die een vreemde was
Bergeys, Roland - Blindelings
Berkleef, Bernice - Bloedsteen
Berry, Steve - Cotton Malone 14 - Het Maltadocument
Bijlsma, Rob - Kerken van goud, dominees van hout
Blau, Sarah - De anderen
Blædel, Sara - Het meisje onder de boom
Börjlind, Cilla & Rolf - Bevroren goud
Börjlind, Rolf & Molly - De duisternis tussen ons
Bossenbroek, Martin - De wraak van Diponegoro
Brabander, Eric de - Het geluid van naderend onweer
Brekel, Manon van den - Massa-executies op Sulawesi
Brokken, Jan - De tuinen van Buitenzorg
Brouwers, Jeroen - Cliënt E. Busken
Brundage, Elizabeth - Het verdwijnpunt
Brusse, Peter - Ach, Engeland - De Brexit Editie
Bryndza, Robert - Kate Marshall 1 - Zonder gezicht
Bryndza, Robert - Kate Marshall 2 - Schaduwland
Buschman, José - Couperus in de Oriënt
Camilleri, Andrea - De methode Catalanotti
Camilleri, Andrea - De vorm van water
Candlish, Louise - Nieuwe vrienden
Connelly, Michael - Een gewaarschuwd man
Connelly, Michael - De wet van de onschuld
Cooper, Robert - The Ambassadors
Craven, M.W. - Washington Poe 1 - Brandoffer
Craven, M.W. - Washington Poe 2 - Zwarte zomer
Daanje, Anjet - De herinnerde soldaat
Dahl, Arne - Nachtmerries
Dean, Will - Tuva 1 – De jacht
Declercq, Matthias M.R. - De ontdekking van Urk
Dis, Adriaan van - KliFi - Woede in de republiek Nederland
Dis, Adriaan van - Adje doet heel druk
Dis, Adriaan van - De rat van Arras
Dröge, Philip - Moederstad
Durlacher, Jessica - De Stem
Dürrenmatt, Friedrich - Justitia
Edvardsson, Mattias - Een heel gewoon gezin
Ellory, R.J. - De derde kogel
Elstad, Lotta - Ik weiger na te denken
Engman, Pascal - Vanessa Frank 2 – Femicide
Ersson, Svea - Hej Denemarken
Fabricius, Johan - Het gordijn met de ibissen
Fabricius, Johan - Achter in de Molukken
Fabricius, Johan - Dipanegara
Ferrier, Deryck J.H. - In de ban van de bosgeest – Ontmoeting met Panaike
Fosse, Jon - Ik is een ander – Septologie III-V
Fossum, Karin - Zwanenzang
Frech, Steve - Wat je ons hebt afgenomen
Frennstedt, Tina - Countdown
Frerichs, Lieneke - Nescio. Leven en werk van J. H. F. Grönloh
Freriks, Philip & Lili - Les chats de Lili – De katten van Lili
Fuglehaug, Randi - Vrije val – Deel 1 Fjordenreeks
Galbraith, Robert - Kwaad bloed
Urturi, Eva García Sáenz de - Aquitanië – Land van water
Urturi, Eva García Sáenz de - De heren van de tijd
Garschagen, Melle - Stem van het Britse Volk
Geemert, Ko van - Verstoten uit het paradijs
Gerge, Tove - De jongen
Gómez-Jurado, Juan - De rode koningin
Grisham, John - De storm
Grund, Maria - De hoofdzonde
Guillou, Jan - De tweede doodzonde
Guillou, Jan - Het einde van het verhaal
Harari, Yuval Noah - 21 lessen voor de 21ste eeuw
Hardus, Werner van den Belt en Bob - De schilders van de Duin- en Bollenstreek
Hendriksma, Martin - Aan zee
Hermans, Willem Frederik - Conserve
Highsmith, Patricia - De getalenteerde meneer Ripley
Highsmith, Patricia - Stille wateren
Hollander, Loes den - Wacht maar af
Holst, Christoffer - Bloedrode midzomeravond
Horst, Jørn Lier - De Katharine-code
Enger, Jørn Lier Horst en Thomas - Rookgordijn
Indridason, Arnaldur - Boven water
Jalonen, Olli - De hemelproef
Jansen, Han Gieske en Godfried - Wonosoepono
Jansson, Susanne - Winterwater
Jehoel, Gaila - Het culturele netwerk van Jan van Scorel
Jonasson, Jonas - Zoete zoete wraak bv
Jónasson, Ragnar - Inktzwart
Jong, Jessica de - De Hollandse studente
Kars, Marjoleine - Bloed in de rivier
Kepler, Lars - Spiegelman
Kerr, Philip - Hitlers vrede
King, Stephen - Later
King, Stephen - Billy Summers
Knibbe, Ariën - Het verzwegen verbond
Kousbroek, Rudy - Het Oostindisch kampsyndroom
Kouwenhoven, ​​​​​​​Arlette - Van Elburg tot Deshima - Zes eeuwen familie Feith
Leuwsha, Tessa - Plantage Wildlust
Lunde, Marja - Het einde van de oceaan
Mandela, Dumani - Op de vlucht voor apartheid
Marsons, Angela - Kim Stone 2 – Wreed spel
Leod, Cynthia Mc - Hoe duur was de suiker?
Meyer, Deon - Bennie Griessel 7 - Donkerdrif
Michielsen, Dido - Lichter dan ik
Mo, Johanna - De nachtegaal
Morgan, Tica - Mooie Moorden 3 - Kwade Hoek
Nyström, Peter Mohlin & Peter - Het laatste leven
Nesbø, Jo - Koninkrijk
Nieuwenhuys, Rob - Oost-Indische spiegel
Nijholt, Willem - Een ongeduldig verlangen. Herinneringen
Noordhoek, Wim - De gabardine regenjas
Oksanen, Sofi - Het hondenpark
Onderdenwijngaard, Arjan - Multatuli leeft in Lebak
Overman, Mariska - Noorderlicht
Pagie, Nathalie - Helsinki
Parra, Bodil de la - Het verbrande huis
Pedersen, Kim Faber & Janni - Hoogzomer
Petterson, Per - Mannen in mijn situatie
Ramqvist, Karolina - De berenvrouw
Rensburg, Rudie van - Klem
Reybrouck, David Van - Revolusi
Riel, Ane - Beest
Rankin, Ian - Een web van leugens
Redmond, Roline - De Doorsons
Rehwinkel, Peter - Amalia - De plicht roept
Roberts, Nora - Erfenis
Rose, Karen - In alle onschuld
Rosenfeldt, Hans - Wolfzomer
Roslund, Anders - Drie jaar
Sarenbrant, Sofie - Emma Sköld 1 - Berouw
Sarenbrant, Sofie - Emma Sköld 2 - Jaloezie
Schepp, Emelie - Jana Berzelius 6 –Sub rosa
Seeck, Max - De trouwe lezer
Smeulders, Eveline Sint Nicolaas en Valika - Slavernij
Slaughter, Karin - Valse getuige
Smeets, Hubert - Een wonderbaarlijk politicus – Hans van Mierlo, 1931-2010
Skördeman, Gustaf - Geiger
Smis, Paul Christiaan - Harald - Een historische novelle
Solstad, Dag - Roman 11, boek 18
Staalesen, Gunnar - Varg Veum 7 - Zwarte schapen
Staalesen, Gunnar - Varg Veum 8 - Gevallen engelen
Staalesen, Gunnar - Varg Veum 9 - Bittere bloemen
Sylvester, Joyce - Bent ú de burgemeester?
Tangen, Geir - Dodemanstango
Tangen, Geir - Hartenbreker
Timmerije, Anneloes - De mannen van Maria
Tremain, Rose - Eilanden van genade
Tudor, C.J. - De anderen
Veen, Rob Chrispijn & Herman van - Bevrijdingskind
Verhoef, Esther - De nachtdienst
Vervoort, Hans - Zo tedere schade…
Veth, Bas - Het leven in Nederlandsch-Indië in 1900
Vis, Jacob - Tandem
Vijverberg, Pauline - De achtste zonnebloemen
Vleuten, Diederik van - Daar werd wat groots verricht
Vlugt, Simone van der - De kaasfabriek
Vuure, Rob van - Nagelaten Werk
Webb, Katherine - De verdwijning
Woud, Auke van der - Het landschap - De mensen

Conserve's Leessite

Boekbesprekingen en leestips


De tuinen van Buitenzorg - Jan Brokken

Han doopt 800 islamisten om tot christen en Olga leert vrouwen de trapnaaimachine te bedienen

Het leven van de ouders van Jan Brokken – Van ’s Lands Plantentuin tot in de rimboe van Celebes

Een sfeervol boek van Jan Brokken dat meer is dan de weergave van de brieven van zijn moeder Olga, die in 1983 overleed, geschreven aan haar zus Nora uit Nederlands-Indië Nora geeft hem de brieven na het overlijden van zijn vader en moeder. Het boek begint met een pianostuk dat hij op de radio hort: De tuinen van Buitenzorg van de Poolse componist Leopold Godowsky. Het boek opent met een grote foto van ’s Lands Plantentuin in Buitenzorg. Een laan met eeuwenoude bomen. Tenminste, Brokken denkt dat Godowsky een Pool is. Maar de pianist-componist van de Java Suite, waarvan ‘De tuinen’ een onderdeel is, is een Russische Jood uit Litouwen. Hij was gefascineerd door de gamelan als instrument. Deze bestond al in de 8ste en 11de eeuw, waarmee het hofleven van de hindoe- en boeddhistische koninkrijken op Java, Bali en Sumatra verluchtigd werd met het meeslepende geluid. En uiteraard maakt de gamelan deel uit van Godowsky's suite. In Bandoeng sprak hij met Paul Seelig die muziekbladen verkocht en uitgaf. De première van Seeligs compositie Concert in fis mineur werd in Bandoeng gespeeld door de moeder van Hella S. Haasse Käthe Diehm Winzenhöler.

In één klap is de auteur terug in de Kebun Raya Bogor, de fascinerende hortus botanicus van Bogor, het vroegere Buitenzorg, waar het koeler is dan Batavia omdat het driehonderd meter hoger ligt. Het eerste paleis was in 1745 klaar en werd later herbouwd in 1856. De plantentuin is in 1817 gesticht door Caspar Georg Reinwardt, een Pruis die op 14-jarige leeftijd naar Amsterdam was gekomen om er chemie en botanie te studeren aan het Athanaeum Illustre. Eenmaal in Buitenzorg haalde Reinwardt uit Timor, de Molukken en Celebes meer dan negenhonderd plantensoorten. Wat ooit het paleis was van de Nederlandse gouverneur-generaal werd in 1950 eigendom van de Indonesische staat en het weekend- en zomerverblijf van president Soekarno. Vanaf 2015 is het in gebruik genomen door de huidige president Joko Widodo voor staatszaken.

Olga en Han reizen met de Johan van Oldenbarnevelt van Genua naar Batavia, richting Indië. En lazen op het bijna bovenste dek. De maaltijden duurden lang. Na de siësta gingen ze tussen vier en vijf zwemmen. En een aantal keren konden ze onderweg van boord gaan, in Port Said, Colombo en het eiland Sabang, ten noordwesten van Sumatra en Singapore.

Vlak bij die wonderschone plantentuin belandt Brokkens moeder Olga in een pension samen met haar man Han, waar ze ieder een Japans fietsje kopen voor een tientje (‘geen geld’). Hij heeft theologie gestudeerd en ze zullen na hun verblijf in Buitenzorg naar Celebes gaan. Ze zijn nog jong, zij 23 en hij 25. De zendingstheoloog Hendrik Kraemer, die door de wereldvermaarde islamoloog Christiaan Snouck Hurgronje is opgeleid, heeft hem gevraagd om naar Celebes, het huidige Sulawesi, te gaan. Niet ver van Makassar ligt het eiland Saleier. Waar Han wetenschappelijk onderzoek moet doen naar een islamitische bekeringsweging op dat eiland. Dat vergt veel tijd, soms is hij drie tot zelfs zes weken weg. In Leiden heeft hij Snouck Hurgronje ontmoet die tegen hem zegt: ’Ah, jij bent die knaap die naar de Saleier gaat. Neem er de tijd voor, laat je niet opjutten. En wantrouw het gouvernement.’ Snouck werd daarmee Hans grote inspirator en sprak over hem als een heilige.

Al snel wennen Olga en Han aan het tropische klimaat en houden iedere dag hun middagdutje, het zogeheten tidur siang (tidur is slapen, siang is middag), direct na de lunch (nou ja, een boterham met kaas (als die er was) en een glas melk). Tot half vier en dan was het tijd om te mandiën (zich baden, meestal niet meer dan water over je heen laten lopen uit een teiltje of kraan. Op die manier omzeilden ze ‘de klamme hitte’ of de ‘onbarmhartige zon’.

In Makassar volgt Olga haar lessen Makassaars en Boeginees bij professor Cense. Ook over hem kan Brokken boeiend vertellen. Toen Cense in Leiden Indische Letteren studeerde nam hij er en passant nog Perzisch, Turks en Russisch bij. Het was een man die voor iedereen openstond. Als Olga nieuwe Makassaarse woorden hoorde van de aspirant-naaisters gaf ze dat direct aan Cense door. Die pas in 1979 twee jaar na zijn dood zijn Makassaarse woordenboek publiceerde. Die hoorde Olga tijdens de naailessen die ze aan vrouwen gaf op haar trapnaaimachine van Singer. Op een bepaald moment werden de lessen vrijwel dagelijks gegeven.

Han ondertussen kreeg steeds meer vat op La Galiti, de adatleider van het eiland, ‘een invloedrijk en alom gezien man die zowel nauwe banden onderhield met de aroes van Zuid-Celebes als met de genezers, wonderdoeners, roverhoofdmannen en rebellen, wat hem in de ogen van Olga een beetje dubieus maakte, maar die indruk deelde ze niet met Han.’ Op een bepaald moment nam La Galiti zijn toekomstige bruid van zestien jaar mee naar Olga en Han waar ze bij hen logeerde en Olga voor haar zorgde. De omwenteling bij Galiti en anderen kwam toen ze de pelgrimsreis naar Mekka maakten. Een reis die je maar een keer in je leven maakt, maar ze werden opgelicht daar. Niet serieus genomen, velen kwamen om bij de reis en hun schip dreigde te kapseizen. Het feit dat ze uitgebuit en bestolen werden zorgde ervoor dat ze overstapten op het christendom, onder aanvoering van La Galiti. ’Hij had op zee de ingeving gekregen dat het ware geloof niet de islam maar het christendom was en dat de sleutel voor het begrip in de Indjil (een van de openbaringsboeken van Allah aan Isa dat op een van de plaatsen in de Koran wordt genoemd) te vinden moest zijn.’ Han kreeg het druk want achthonderd van hen lieten zich dopen. Het was uniek in de geschiedenis van de ‘de islamzending’, de christelijke zending onder de islamieten.

Met het vertrek van Cense naar Nederland kwam er voor Olga een eind aan de lessen Makassaars en Boeginees. Olga ging niet meer in de leer bij zijn opvolger. Ze vond dat ze beide talen voldoende onder de knie had. De brief van 27 december 1939 is de laatste brief van Olga voor de oorlog.

Han werd gemobiliseerd toen de Japanse vloot op 20 januari 1942 naar Celebes opstoomde. Van alle zendingspredikanten was Han de enige die het gebied rond Soppeng in Midden-Celebes goed kende. Hij was dus de klos. De Japanners namen daarna de militairen gevangen. Han werd opgesloten in een lijkenhuis en kwam later terecht in een jappenkamp. Olga en de kinderen bleven achter in Makassar waar ze op zondag 8 februari in het donker zaten. Een Japanse legertruck die de Tromplaan binnenreed gaf haar tien minuten om haar spullen en die van de twee kinderen Boris en Michiel te pakken waarna ze met zestienhonderd vrouwen, meisjes en kinderen onder de twaalf jaar in een kamp in Malino opgesloten werd. Europeanen, Ambonezen en indo’s en twaalf maanden later in het voormalige sanatorium in Kampili.

Ondanks de ontberingen hebben Olga en Han en de kinderen het jappenkamp overleefd. Ze besloten terug te gaan naar Nederland. Professor Cense kwam terug naar Makassar, sterk vermagerd, en kreeg door de commissie-Enthoven een hoofdaandeel toebedeeld om de geweldsexcessen van het Nederlandse leger onder leiding van Raymond Westerling, in Indonesië te onderzoeken. Het rapport is nog steeds niet openbaar gemaakt. In 1979 verscheen dan eindelijk het Makassaars -Nederlands Woordenboek van A.A. Cense.

In de bloemlezing waaruit Olga het Makassaars had geleerd trof Brokken een zogenaamde kelong aan, een vierregeling gedicht dat luidt:

Zoek mij, terwijl ik er niet ben.

Leer mij kennen, dewijl ik er ben,

Ik ben er immers,

En toch is zeker, dat ik er niet ben.

In Bezonken Rood van Jeroen Brouwers valt te lezen:

Zoek mij, terwijl ik er niet ben (te weten: lichamelijk)

Leer mij kennen, terwijl ik er ben (te weten: geestelijk)

Ik ben er immers, (te weten: geestelijk)

En toch is zeker, dat ik er niet ben (te weten: lichamelijk)

 

De auteur

Jan Brokken (Leiden. 1949) is schrijver van romans, reisverhalen en literaire non-fictie. Ook internationaal verwierf hij faam met onder meer De blinde passagiers. Mijn kleine waanzin, Baltische zielen, In het huis van de dichter, De vergelding, De Kozakkentuin en De rechtvaardigen. Begin 2020 verscheen Stedevaart. Zijn werk is vertaald in onder meer Chinees, Engels, Frans, Duits, Deens en Italiaans. Voor De gloed van Sint-Petersburg werd hij bekroond met de Antsiferov Prijs voor Het Beste Buitenlandse Boek over Sint-Petersburg. De rechtvaardigen werd bekroond met de Premio Tribùk dei Librai, de prijs van Italiaanse boekverkopers.

Jan Brokken – De tuinen van Buitenzorg, ISBN 978 90 450 382 1, gebonden, 213 pagina’s, prijs € 22,99, februari 2021

Jan Brokken
Uitgeverij Conserve


Sinds 1 januari 2019 is een gedeelte van het fonds onderdeel van Singel Uitgeverijen, Weteringschans 259, 1017 XJ Amsterdam.

Kantooradres:
Tureluur 12, 1873 JW Groet (gem. Bergen)
telefoon: 072 - 509 3693
info@conserve.nl

KvK: 37051556

ABN AMRO
IBAN NL54 ABNA 0438 7594 94

Algemene Voorwaarden

Distributie:


Regiotitels: Conserve en Goud van Oud bij Depot Compact Centraal Boekhuis en bij www.conserve.nl

Uitgevers Conserve:
Ingrid en Kees de Bakker

Aanbieden manuscript


Singel Uitgeverijen heeft ervoor gekozen geen ongevraagde manuscript-inzendingen meer aan te nemen. Hierover kan niet worden gecorrespondeerd.

Graag maken wij u attent op de mogelijkheid om uw manuscript zélf uit te geven via het digitale self-publishingplatform Brave New Books. Via dit platform kunnen alle auteurs in spe hun boek publiceren en verkopen – en alle genres zijn welkom.

Wilt u meer informatie? Kijk dan op www.bravenewbooks.nl.

Vermelde boekprijzen zijn inclusief BTW, exclusief verzendkosten - Bij bestellingen boven € 19,99 is de verzending gratis, behalve voor zendingen naar het buitenland.
Prijswijzigingen en tikfouten voorbehouden - © 2021 - Uitgeverij Conserve - Website door Netweters