Adolfsson, Maria - Doggerland 2 - Stormwaarschuwing
Adolfsson, Maria - Doggerland 3 - Tussen de duivel en de zee
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 1 - Zonder gezicht
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 2 - Negen
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 3 - 18 graden onder nul
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 4 - Motief X
Ahnhem, Stefan - Fabian Risk 5 – X manieren om te sterven
Alders, Hanny - De kopiist
Alders, Hanny - De volmaakte ketter
Alders, Hanny - Non nobis – Ondergang van de Tempelorde
Andersen, Johan - Zonder genade
Andriesse, Peter - Claire Obscure
Appel, René - Overschot
Appel, René - Dansen in het donker
Arlidge, M.J. - Helen Grace 10 – Niemand zeggen
Baay, Reggie - Het lied van de goden
Banville, John - Sneeuw
Bax, Wim - Hou het stil
Bengtsdotter, Lina - Charlie Lager 3 – De man die een vreemde was
Bergeys, Roland - Blindelings
Berkleef, Bernice - Bloedsteen
Berry, Steve - Cotton Malone 14 - Het Maltadocument
Bijlsma, Rob - Kerken van goud, dominees van hout
Blau, Sarah - De anderen
Blædel, Sara - Het meisje onder de boom
Börjlind, Cilla & Rolf - Bevroren goud
Börjlind, Rolf & Molly - De duisternis tussen ons
Bossenbroek, Martin - De wraak van Diponegoro
Brabander, Eric de - Het geluid van naderend onweer
Brekel, Manon van den - Massa-executies op Sulawesi
Brokken, Jan - De tuinen van Buitenzorg
Brouwers, Jeroen - Cliënt E. Busken
Brundage, Elizabeth - Het verdwijnpunt
Brusse, Peter - Ach, Engeland - De Brexit Editie
Bryndza, Robert - Kate Marshall 1 - Zonder gezicht
Bryndza, Robert - Kate Marshall 2 - Schaduwland
Buschman, José - Couperus in de Oriënt
Camilleri, Andrea - De methode Catalanotti
Camilleri, Andrea - De vorm van water
Candlish, Louise - Nieuwe vrienden
Connelly, Michael - Een gewaarschuwd man
Connelly, Michael - De wet van de onschuld
Cooper, Robert - The Ambassadors
Craven, M.W. - Washington Poe 1 - Brandoffer
Craven, M.W. - Washington Poe 2 - Zwarte zomer
Daanje, Anjet - De herinnerde soldaat
Dahl, Arne - Nachtmerries
Dean, Will - Tuva 1 – De jacht
Declercq, Matthias M.R. - De ontdekking van Urk
Dis, Adriaan van - KliFi - Woede in de republiek Nederland
Dis, Adriaan van - Adje doet heel druk
Dis, Adriaan van - De rat van Arras
Dröge, Philip - Moederstad
Durlacher, Jessica - De Stem
Dürrenmatt, Friedrich - Justitia
Edvardsson, Mattias - Een heel gewoon gezin
Ellory, R.J. - De derde kogel
Elstad, Lotta - Ik weiger na te denken
Engman, Pascal - Vanessa Frank 2 – Femicide
Ersson, Svea - Hej Denemarken
Fabricius, Johan - Het gordijn met de ibissen
Fabricius, Johan - Achter in de Molukken
Fabricius, Johan - Dipanegara
Ferrier, Deryck J.H. - In de ban van de bosgeest – Ontmoeting met Panaike
Fosse, Jon - Ik is een ander – Septologie III-V
Fossum, Karin - Zwanenzang
Frech, Steve - Wat je ons hebt afgenomen
Frennstedt, Tina - Countdown
Frerichs, Lieneke - Nescio. Leven en werk van J. H. F. Grönloh
Freriks, Philip & Lili - Les chats de Lili – De katten van Lili
Fuglehaug, Randi - Vrije val – Deel 1 Fjordenreeks
Galbraith, Robert - Kwaad bloed
Urturi, Eva García Sáenz de - Aquitanië – Land van water
Urturi, Eva García Sáenz de - De heren van de tijd
Garschagen, Melle - Stem van het Britse Volk
Geemert, Ko van - Verstoten uit het paradijs
Gerge, Tove - De jongen
Gómez-Jurado, Juan - De rode koningin
Grisham, John - De storm
Grund, Maria - De hoofdzonde
Guillou, Jan - De tweede doodzonde
Guillou, Jan - Het einde van het verhaal
Harari, Yuval Noah - 21 lessen voor de 21ste eeuw
Hardus, Werner van den Belt en Bob - De schilders van de Duin- en Bollenstreek
Hendriksma, Martin - Aan zee
Hermans, Willem Frederik - Conserve
Highsmith, Patricia - De getalenteerde meneer Ripley
Highsmith, Patricia - Stille wateren
Hollander, Loes den - Wacht maar af
Holst, Christoffer - Bloedrode midzomeravond
Horst, Jørn Lier - De Katharine-code
Enger, Jørn Lier Horst en Thomas - Rookgordijn
Indridason, Arnaldur - Boven water
Jalonen, Olli - De hemelproef
Jansen, Han Gieske en Godfried - Wonosoepono
Jansson, Susanne - Winterwater
Jehoel, Gaila - Het culturele netwerk van Jan van Scorel
Jonasson, Jonas - Zoete zoete wraak bv
Jónasson, Ragnar - Inktzwart
Jong, Jessica de - De Hollandse studente
Kars, Marjoleine - Bloed in de rivier
Kepler, Lars - Spiegelman
Kerr, Philip - Hitlers vrede
King, Stephen - Later
King, Stephen - Billy Summers
Knibbe, Ariën - Het verzwegen verbond
Kousbroek, Rudy - Het Oostindisch kampsyndroom
Kouwenhoven, ​​​​​​​Arlette - Van Elburg tot Deshima - Zes eeuwen familie Feith
Leuwsha, Tessa - Plantage Wildlust
Lunde, Marja - Het einde van de oceaan
Mandela, Dumani - Op de vlucht voor apartheid
Marsons, Angela - Kim Stone 2 – Wreed spel
Leod, Cynthia Mc - Hoe duur was de suiker?
Meyer, Deon - Bennie Griessel 7 - Donkerdrif
Michielsen, Dido - Lichter dan ik
Mo, Johanna - De nachtegaal
Morgan, Tica - Mooie Moorden 3 - Kwade Hoek
Nyström, Peter Mohlin & Peter - Het laatste leven
Nesbø, Jo - Koninkrijk
Nieuwenhuys, Rob - Oost-Indische spiegel
Nijholt, Willem - Een ongeduldig verlangen. Herinneringen
Noordhoek, Wim - De gabardine regenjas
Oksanen, Sofi - Het hondenpark
Onderdenwijngaard, Arjan - Multatuli leeft in Lebak
Overman, Mariska - Noorderlicht
Pagie, Nathalie - Helsinki
Parra, Bodil de la - Het verbrande huis
Pedersen, Kim Faber & Janni - Hoogzomer
Petterson, Per - Mannen in mijn situatie
Ramqvist, Karolina - De berenvrouw
Rensburg, Rudie van - Klem
Reybrouck, David Van - Revolusi
Riel, Ane - Beest
Rankin, Ian - Een web van leugens
Redmond, Roline - De Doorsons
Rehwinkel, Peter - Amalia - De plicht roept
Roberts, Nora - Erfenis
Rose, Karen - In alle onschuld
Rosenfeldt, Hans - Wolfzomer
Roslund, Anders - Drie jaar
Sarenbrant, Sofie - Emma Sköld 1 - Berouw
Sarenbrant, Sofie - Emma Sköld 2 - Jaloezie
Schepp, Emelie - Jana Berzelius 6 –Sub rosa
Seeck, Max - De trouwe lezer
Smeulders, Eveline Sint Nicolaas en Valika - Slavernij
Slaughter, Karin - Valse getuige
Smeets, Hubert - Een wonderbaarlijk politicus – Hans van Mierlo, 1931-2010
Skördeman, Gustaf - Geiger
Smis, Paul Christiaan - Harald - Een historische novelle
Solstad, Dag - Roman 11, boek 18
Staalesen, Gunnar - Varg Veum 7 - Zwarte schapen
Staalesen, Gunnar - Varg Veum 8 - Gevallen engelen
Staalesen, Gunnar - Varg Veum 9 - Bittere bloemen
Sylvester, Joyce - Bent ú de burgemeester?
Tangen, Geir - Dodemanstango
Tangen, Geir - Hartenbreker
Timmerije, Anneloes - De mannen van Maria
Tremain, Rose - Eilanden van genade
Tudor, C.J. - De anderen
Veen, Rob Chrispijn & Herman van - Bevrijdingskind
Verhoef, Esther - De nachtdienst
Vervoort, Hans - Zo tedere schade…
Veth, Bas - Het leven in Nederlandsch-Indië in 1900
Vis, Jacob - Tandem
Vijverberg, Pauline - De achtste zonnebloemen
Vleuten, Diederik van - Daar werd wat groots verricht
Vlugt, Simone van der - De kaasfabriek
Vuure, Rob van - Nagelaten Werk
Webb, Katherine - De verdwijning
Woud, Auke van der - Het landschap - De mensen

Conserve's Leessite

Boekbesprekingen en leestips


Conserve - Willem Frederik Hermans

Jakhals met herculische kracht

Hermans’ debuutroman Conserve na vijftig jaar herdrukt

Midden in de Tweede Wereldoorlog begon Willem Frederik Hermans, toen 22 jaar, met het schrijven van zijn eerste roman. Daar was tijd voor vrijgekomen, doordat hij zich genoodzaakt zag zijn studie fysische geografie aan de Universiteit van Amsterdam te staken...

De roman Conserve speelt onder mormonen in Salt Lake City ten tijde van de drooglegging. Even iets heel anders dus. Of nee, integendeel zelfs, juist géén vlucht uit de realiteit van toen, zoals het volgende citaat uit Het sadistische universum 2 - Van Wittgenstein tot Weinreb (1970) bewijst. Hermans zag 'zekere overeenkomsten tussen de mormonen en de nationaal-socialisten'. Volgens beider totalitaire wereldbeschouwing 'betekent de staat alles en het individu niets'.

Hermans schreef zijn boek in de maanden juli tot oktober. In zijn Fotobiografie (1969) zien we hem als jeugdige paranimf bij de promotie van een vroegere vriendin van zijn zuster. Begeleidende tekst: 'Ik herinner me nog dat ik mijn hoofd niet goed bij de plechtigheid kon houden, omdat ik met een zeer spannend hoofdstuk van Conserve bezig was.' Met enige misplaatste overdrijving zouden we de Duitsers tenminste daarvoor dankbaar mogen zijn, dat ze de jonge Hermans van de wetenschap naar de literatuur hebben gedreven.

Het resultaat was overigens niet direct beschikbaar. Kort na de oorlog was er nog steeds papierschaarste, maar de belangrijkste vertragende factor vormde de onwil van uitgevers om Conserve in het fonds op te nemen. Meulenhoff, De Bezige Bij en Van Oorschot weigerden. De kleine uitgever W.L. Salm waagde het er wel op, nadat hij het typoscript eerst nog zoek had gemaakt. Gnuivend kon Hermans later berichten, dat Salm zijn tas met daarin het boek in het Amsterdamse café Eylders had laten staan ('Men kwam daar niet om karnemelk te drinken'). Daarop verscheen een hulpkracht van Salm bij Hermans om een doorslag te vragen. 'Deze had ik.' En zo verscheen Conserve in 1947 op oorlogspapier.

Rijk is Salm er niet van geworden. Pas tien jaar later was de tijd rijp voor een (duchtig herschreven) herdruk - bij Van Oorschot, die vanaf De tranen der acacia's (1949) dan toch Hermans' uitgever was geworden. Conserve heeft altijd een schaduwbestaan geleid. Hermans nam het in 1957 op in Drie melodrama's, dat wel regelmatig is herdrukt, maar nooit bijzonder de aandacht heeft getrokken. Een afzonderlijke uitgave van zijn debuutroman heeft Hermans nooit toegestaan. Drie jaar na zijn dood hebben de erven echter anders beslist, zodat uitgeverij Conserve ter gelegenheid van haar vijftienjarig bestaan nu de officiële tweede druk van Conserve in een gebonden editie met leeslint mag presenteren.

Een mooie gelegenheid om dit vreemde boek weer eens zonder afleidende context te lezen. Zoveel mogelijk zonder context is juister gesteld, want niemand die het oeuvre van Hermans kent, kan spelen dat hij deze roman volkomen blanco tot zich neemt. Het is een grillig boek, van een auteur die zijn ironisch perspectief (van de alwetende, die de lezer ouderwets toespreekt in onderonsjes als: 'Wij horen er nog wel over. . .') in de tweede helft verlaat, om vanaf dan de vier kardinale personages van dichterbij te volgen.

Allen worden zij krankzinnig. Drie van de vier komen in een kliniek terecht, een van die drie pleegt zelfmoord. Dat gaat allemaal nogal rap, wat de indruk versterkt dat niet alleen zij, maar ook de schrijver op de hielen wordt gezeten. Hij wil veel tegelijk, als een beginnend poppenspeler die, ziende met hoeveel typen en avonturen hij aan de slag kan, zijn geestdrift niet weet te beteugelen. Zulke onbesuisdheid is een charme - mits er sprake is van talent. Dat nu bezit de vroege Hermans zonder twijfel, zoals ook de kritieken uit 1947 (verzameld in een overzichtelijk boekje, dat als begeleiding bij de feestuitgave verscheen) al lieten zien.

'Het leven moet eindeloos vervelend zijn dat de mensen zich zo inspannen', schampert de schrijver als hij op Memphis neerblikt, met zijn hopeloos lege straten, hoge huizen en glanzende auto's die door die doodsheid jagen. 'Met die tonen zette de verveling in', is de laatste zin van Conserve. We zijn dan in een krankzinnigengesticht, waar de patiënten ieder voor zich gevangen zitten in hun wanen en neurosen. De bedoelde tonen worden geproduceerd door een gek, die eindeloos in- en uitademt in een mondharmonica.

Dát nooit, zal ieder gezond mens denken. En dus trekken gezonde mensen erop uit, ondernemen ze een en ander, worden wetenschapper of dokter, gaan in iets geloven, omhelzen een systeem of religie, proberen de waarheid te vinden, in de mening dat de hen omringende beschaving ook de beste is. Maar geen individu ontkomt aan de chaos - tenzij in de troosteloze vrijheid binnen de gestichtsmuren -, want 'de waarheid, dat alles inderdaad voor niemendal is, komt nu eenmaal altijd te veel in strijd met de hoop die leven doet', zoals Ferdinand het hermansiaans formuleert.

Dit is een interpretatie van de veelheid van verwikkelingen rond de vier, genaamd Jerobeam, Ferdinand, Onitah en Isabel. De laatste twee zijn de dochters van een rijke mormoon. Jerobeam is hun halfbroer, op wie ze allebei verliefd zijn. Hij wordt hoogleraar antropologie. De mesties Ferdinand is op zijn vijfde door een pastoor meegenomen ('Ik weet niet wat ouders zijn. Ik ben voortgekomen uit het niets') en ontwikkelt zich tot zenuwarts, maar dan een die zijn eigen zenuwen ook niet de baas is. Vervreemd door cocaïnegebruik en sterke drank slaat ook hij door.

Aan welk spannend hoofdstuk moest Hermans denken bij die promotieplechtigheid in 1943? Het kan wel eens nummer veertien, 'Isabels onderzoek', zijn geweest. Hier vinden we Hermans op volle sterkte, en alleen al om die tien magistrale bladzijden weer in de schijnwerpers te zien, is deze fraaie heruitgave verdiend. Macaber, huiveringwekkend, met een bordewijkiaans oog voor de aanzuigende kracht van bepaalde gebouwen en voorwerpen (ze leven niet, maar lijken dat te doen), en met een zeer speciale humor die niet verzacht maar bijt, beschrijft Hermans het bezoek van Isabel aan de kliniek van Ferdinand, de 'jakhals met herculische kracht', die op verzoek haar zus Onitah onder zijn hoede heeft genomen. Zij heeft zelfmoord gepleegd, hopende dat haar lichaam niet verdwijnt door begraving of crematie, maar dat het volgens oud-Egyptisch gebruik wordt gebalsemd.

Isabel komt de wachtkamer binnen, waar alles onder stof ligt, zodat 'het bijna een huid over alles heen vormde'. Het blijft stil. Isabel wordt bang. Ze denkt dat men haar is vergeten, loopt de gang in en opent een deur. Daarachter danst een dikke verpleegster die slechts een gescheurde bloes draagt, terwijl een neger een lied zingt, zichzelf begeleidend op een banjo en met een vuilnisemmer als drum. Juist voordat ze wordt aangerand, vlucht Isabel naar boven, waar de waanzinnig geworden Ferdinand haar opwacht. Hij troont haar naar de kamer waar Onitah ligt. 'Zij slaapt. Maak haar niet wakker', waarschuwt hij. Van dichtbij ziet Isabel dat Onitahs huid 'een vreemde tint had, een andere crèmekleur dan vroeger en door een wonderlijk grijs waas bedekt, als uiterst licht donshaar'. Isabel weet niet hoe snel ze het spookhuis moet verlaten.

Hermans heeft nog niet alles onder controle. Conserve is de roman van toen Hermans nog niet Hermans was. Hij tast de mogelijkheden van zijn stijl, zijn thema en zijn tempo nog af - zonder zich te bekreunen om de klassieke roman met zijn afgewogen inhoud en evenwichtige stijlregister.

Hij moet schrijven. Later zal hij weten en vastleggen (in de 'preambule' tot de verhalenbundel Paranoïa uit 1953, en in Het sadistische universum uit 1964) hoe dat volgens hem idealiter gaat. Maar hij kán het hier al wel. Genoeg reden om Conserve goed te bewaren. Het boek toont aan waarmee een geboren schrijver aanvangt: ferme wilskracht, een zee van ideeën, en de uitvinding - die alleen in de handeling van het schrijven zelf kan worden gedaan - dat stijl het bindmiddel en uiteindelijke zwaartepunt zal worden. Immers, daardoor kan ook een ogenschijnlijk fantastisch of hoogst surrealistisch verhaal een lezer zeer levensecht de keel snoeren.

Arjan Peters
24 december 1998 in de Volkskrant


De auteur

Willem Frederik Hermans (Amsterdam, 1 september 1921 – Utrecht, 27 april 1995) was een Nederlandse schrijver van romans, novellen, verhalen, poëzie, toneelstukken en scenario’s alsmede essays, kritieken en polemieken en werd jarenlang met Harry Mulisch en Gerard Reve gerekend tot ‘de grote drie’.  In Mijn eerste boek – 30 schrijversdebuten waarin een kort interview met de schrijver (ik mocht er niet zelf iets van ‘bakken’) vertel ik dat W.F. Hermans in 1944 op 23-jarige leeftijd debuteerde met de dichtbundel Kussen door een rag van woorden, zelf uitgegeven. De uitgave werd verzorgd door John Meulenhoff. Hij sloot wel een contract met Hermans voor zijn tweede bundel Horror Coeli, een uitgave die voor het einde van de Duitse bezetting was gepland, voorjaar 1946. Daarin werd het grootste gedeelte van zijn poëziedebuut opgenomen. Nadat Meulenhoff (‘dat hij het weigerde is onzin, hij was alleen veel te voorzichtig,’) Geert Lubberhuizen en Geert van Oorschot het manuscript van zijn romandebuut Conserve niet wilden uitgeven, kwam Hermans terecht bij Wim Salm, die het typoscript van Conserve had laten liggen in Eylders (Hermans: ’Hij kwam daar niet om karnemelk te drinken. Gelukkig had ik nog een doorschrift’ ). En een half jaar later ging Salm failliet. Hermans zag zodoende Conserve als een ‘mislukt boek’. Dus werd het alleen opgenomen in Drie Melodrama’s bij G.A. van Oorschot. In 1998 – drie jaar na het overlijden van de auteur – gaf zijn zoon toestemming om de roman te herdrukken door uitgeverij Conserve bij het 15-jarig bestaan. Daar werden in 3 maanden tijd 5000 exemplaren van verkocht. Vervolgens werd Conserve opgenomen in deel 1 van het Verzameld Werk van Hermans, verschenen bij zijn vaste uitgever De Bezige Bij.

Andere belangrijke boeken van Hermans zijn De tranen der acia’s (1949), De donkere kamer van Damokles (1958), Nooit meer slapen (1966), Onder professoren (1975) en Au Pair (1989), zijn laatste omvangrijke roman. Hij schreef het Boekenweekgeschenk In de mist van het schimmenrijk in 1993.


Willem Frederik Hermans: Conserve. Conserve; 239 pagina's; ƒ 49,95. ISBN 90 5429108 7.
Over Conserve - Kritieken en essays. Samengesteld door Kees de Bakker. Conserve; 145 pagina's; ƒ 29,95. ISBN 90 5429 109 5.

Willem Frederik Hermans
Uitgeverij Conserve


Sinds 1 januari 2019 is een gedeelte van het fonds onderdeel van Singel Uitgeverijen, Weteringschans 259, 1017 XJ Amsterdam.

Kantooradres:
Tureluur 12, 1873 JW Groet (gem. Bergen)
telefoon: 072 - 509 3693
info@conserve.nl

KvK: 37051556

ABN AMRO
IBAN NL54 ABNA 0438 7594 94

Algemene Voorwaarden

Distributie:


Regiotitels: Conserve en Goud van Oud bij Depot Compact Centraal Boekhuis en bij www.conserve.nl

Uitgevers Conserve:
Ingrid en Kees de Bakker

Aanbieden manuscript


Singel Uitgeverijen heeft ervoor gekozen geen ongevraagde manuscript-inzendingen meer aan te nemen. Hierover kan niet worden gecorrespondeerd.

Graag maken wij u attent op de mogelijkheid om uw manuscript zélf uit te geven via het digitale self-publishingplatform Brave New Books. Via dit platform kunnen alle auteurs in spe hun boek publiceren en verkopen – en alle genres zijn welkom.

Wilt u meer informatie? Kijk dan op www.bravenewbooks.nl.

Vermelde boekprijzen zijn inclusief BTW, exclusief verzendkosten - Bij bestellingen boven € 19,99 is de verzending gratis, behalve voor zendingen naar het buitenland.
Prijswijzigingen en tikfouten voorbehouden - © 2021 - Uitgeverij Conserve - Website door Netweters