Alles voor de reis - Adriaan van Dis
Liefdesverklaring over de dood heen
Reizen vanuit een ziekenhuisbed
Achtendertig jaar lang had Adriaan van Dis een liefdesrelatie met Ellen Jens. Van zijn regisseur in Hier is … Adriaan van Dis werd zij al snel zijn grote liefde en bleef dat tot aan haar dood en daaroverheen. Al die jaren was zij getrouwd met De Ander, zoals Van Dis hem noemt. In Alles voor de reis verhaalt hij over de laatste maanden met haar. Zij in een hoog-laag-bed in een hospice, hij dag en nacht ernaast op een aanklikbed. Haar naam noemt hij nergens, hij noemt haar in zijn boek Eefje
Over de auteur
Adriaan van Dis (Bergen aan Zee, 1946) schreef een breed literair oeuvre en was onder meer winnaar van de Gouden Uil (voor zijn roman Indische Duinen), de Libris Literatuurprijs (voor Ik kom terug), de NS Publieksprijs (voor Naar zachtheid en een warm omhelzen) en de Constantijn Huygensprijs (voor zijn voltallige werk). Bij het grote publiek werd hij vooral bekend door zijn televisieprogramma Hier is … Adriaan van Dis, dat geregisseerd werd door Ellen Jens (1940-2023).
Bittere kant
‘Ze was mijn moed en mijn kritiek, mijn duw en tegengas,’ zo karakteriseert hij hun verhouding. Samen reisden ze de wereld rond, voor de televisieprogramma’s van Van Dis, maar ook gewoon om samen te zijn. Maar: ‘Er zat ook een bittere kant aan onze liefde, er was een Ander. Eefje deelde ons. Deelde zichzelf. Gekliefde liefde.’ Het maakte hun liefde complex. Tegen De Ander zei Eefje bij hun gezamenlijke reizen steeds dat ze bij vriendinnen ging logeren. Ook de naam van die Ander noemt Van Dis niet.
Matrasreizen
Als Eefje eenmaal ongeneeslijk ziek in het hospice is opgenomen, beleven zij samen in gedachten nog eens de reizen die ze maakten, de dagen in het buitenhuisje van Jens, de innige momenten. ‘Matrasreizen’, noemt Van Dis het, ‘gekleefd aan een bed waaraan we niet konden ontsnappen’. Terwijl Eefje zienderogen verzwakt, reizen zij de wereld over, halen herinneringen op en drinken op het borreluur samen een wijntje uit een theekopje, omdat drank niet toegestaan is in het hospice. Uit elk woord van Van Dis spreekt zijn immense liefde en bewondering voor haar en uit ieder van zijn woorden wordt duidelijk dat zij een bepalende rol gespeeld heeft in wie en wat Van Dis nu is.
De Ander
Dat het bestaan van De Ander wel degelijk een rol meespeelde in hun relatie blijkt uit kleine speldenprikjes van Van Dis. Zoals de zin ’Ik heb je as, de helft. Ietsje meer dan de helft’. En op een andere plek in het boek: ‘Ik maakte mezelf wijs het grootste stuk te krijgen. Wij vier dagen buitenhuisje, de Ander drie dagen Amsterdam.’ En eenmaal in het hospice: ‘De Ander kwam elke dag een uur op bezoek. […] Ik maakte me dan uit de voeten.’
Toch wordt hij nergens bitter, hij accepteert de situatie zoals ze was. Ja, het steekt als ze, naast hem zittend, aan de telefoon zegt: ‘Nee, ik ben alleen’. ‘En daar zat ik naast. Uitgegumd. En ik pikte het.’
Maar wat het hele boek overheerst, is zijn gevoel van liefde, zijn dankbaarheid dat zij er was, de wijze waarop ze hem geleerd heeft te zijn wie hij is. Alles voor de reis is droevig en melancholiek, maar ook opbeurend door de oprechtheid waarmee Van Dis zijn liefde onder woorden brengt. Zo’n grote liefde kennen, dat maakt alle nadelen acceptabel.
Sonja de Jong
Adriaan van Dis - Alles voor de reis, een roman over liefde en leugens, Atlas Contact, ISBN 978 90 478 6122 5, 201 pagina’s, € 22,99, januari 2026