Het einde van Erna Ankersmit - Anna Enquist
Over ouderdom en de dood en hoe die waardig tegemoet te treden
En ook een piepklein beetje een thriller
Het is veel wat Anna Enquist aan de orde stelt in haar tiende en blijkens uitspraken van haarzelf in diverse interviews mogelijk ook laatste roman: ouder worden, sterven, maar ook vriendschap, niet opgeven. En de bezuinigingen op en commercialisering van zorg en cultuur. En dan is er ook nog een vleugje van een thriller, iets over spionage, over kinderloosheid en nog veel meer. Te veel misschien, alles bij elkaar, alsof Enquist nog een laatste keer alles wilde zeggen waar ze over nadenkt. Maar dankzij haar nog altijd superieure schrijfstijl ga je als lezer toch mee in haar verhaal.
Over de auteur
Anna Enquist (Amsterdam, 1945, pseudoniem van Christa Widlund-Broer) studeerde psychologie in Leiden en piano en cello aan het Conservatorium in Den Haag. Uiteindelijk koos zij voor een carrière als psychotherapeute en stopte met haar muzikale loopbaan. Rond diezelfde tijd, in 1987, publiceerde zij enkele gedichten in het literair maandblad Maatstaf en in 1991 verscheen haar eerste dichtbundel, Soldatenliederen getiteld, in 1994 gevolgd door haar eerste roman Het meesterstuk. Zij ontving voor dat boek de Debutantenprijs. Inmiddels heeft zij tien romans en tien dichtbundels gepubliceerd. Psycho-analyse en muziek spelen vrijwel altijd een belangrijke rol in haar werk.
Van crematie naar begrafenis
De schrijfster Erna Ankersmit, de hoofdpersoon in deze nieuwe roman, is tachtig. Ze werkt aan een nieuw boek, maar is terdege doordrongen van het feit dat de wereld niet meer zit te wachten op haar boeken. Ze is nog vief, wandelt veel, werkt in de tuin, is lid van een leesclub, maar om zich heen ziet ze haar vrienden aftakelen en sterven. Er zijn weken dat ze zich van crematie naar begrafenis haast.
Noodweer
En dan wordt er op een dag bij haar aangebeld. Voor de deur staat een vrouw van rond de veertig die zich voorstelt als Vronie Berkhof, thuiszorgmedewerkster. Zij heeft, zo laat ze weten, ‘de opdracht om de behoefte aan zorg te inventariseren’. Woedend is Ankersmit. Zij heeft geen enkele behoefte aan zorg. Precies op dat moment barst een heftige hagelbui los. Erna kan weinig anders dan Vronie even binnen noden, om te schuilen voor het noodweer.
Nieuwsgierigheid
Deze ontmoeting heeft toch bij beide vrouwen een zekere nieuwsgierigheid naar elkaar gewekt en ze blijven contact houden. Er ontstaat geleidelijk een aftastende vriendschap. Ondertussen werkt Erna aan de voorbereidingen voor een voettocht langs de historische Muur van Hadrianus (een Romeinse keizer in de tweede eeuw na Christus, SdJ) in Noord-Engeland, samen met haar vriendin Paulien. Als de man van Paulien opeens sterk begint te dementeren, dreigt die hele reis in het water te vallen. Vronie en Erna besluiten nu samen te gaan.
Kapstok
Een boeiend gegeven, dat echter vooral dient als kapstok voor andere zaken. Zowel Vronie als haar man Thomas zijn onlangs hun werk kwijtgeraakt als gevolg van het toenemend rendementsdenken van de overheid: Vronie raakte haar baan als boekhouder bij een orkest kwijt omdat dit orkest niet langer gesubsidieerd werd, Thomas verloor zijn werk als slavist doordat zijn vakgroep opgeheven werd bij gebrek aan belangstelling. ‘Niemand studeert meer af in een taal. Wordt nu Oost-Europastudies. Beetje geschiedenis, beetje cultuur, beetje taalvaardigheid. Eigenlijk een toeristische opleiding.’ En dus belandde Vronie als zij-instromer in de thuiszorg bij een manager ‘die de output wil monitoren en het momentum in gang houden’. Thomas op zijn beurt kan dankzij zijn uitstekende kennis van het Russisch aan de gang bij de veiligheidsdienst.
Ouder worden
Beurtelings laat Enquist je meekijken in de gedachten van Erna die worstelt met haar ouder worden (‘Wie moet ik voor de gek houden. Over een jaar of tien is alles voorbij […] Dat is al snel’) en die van Vronie, hoewel zij als persoon schetsmatiger blijft.
Ondertussen ontdekt Thomas in zijn nieuwe functie als veiligheidsmedewerker dat Jacob, de dertig jaar geleden verongelukte echtgenoot van Erna en destijds zijn hoogleraar aan de universiteit toen hij Russisch studeerde, een geheim verleden had. Strikt aan zijn zwijgplicht van de veiligheidsdienst gebonden, worstelt Thomas daar erg mee: wel of niet aan Erna vertellen.
Spionnenverleden
Het lijkt een beetje of Enquist die verhaallijn, over het spionnenverleden van Jacob en over diens mysterieuze dood, heeft toegevoegd om te laten zien dat een thriller ook best intelligent kan zijn. Want dat is een van de vele frustraties van Erna Ankersmit die zij herhaalde malen benadrukt: dat thrillers, door haar steevast nog detectives genoemd, zo slecht geschreven zijn. Maar echt uitgewerkt is dit onderdeel van het boek niet zodat het wat schetsmatig blijft.
Dat is niet erg, want de essentie van Het einde van Erna Ankersmit is de beschouwing over ouder worden, over steeds meer buitenspel komen staan en inleveren. Over het feit dat iedereen om je heen je als oud en afgeschreven ziet, terwijl je in je hoofd nog altijd bent wie je altijd was. Al die andere verhaallijntjes zijn eigenlijk alleen maar franje en worden ook niet allemaal echt uitgewerkt. Ouder worden en daarmee leren leven, dat is de kern. En dat weet Enquist buitengewoon mooi en herkenbaar te beschrijven.
Sonja de Jong
Anna Enquist – Het einde van Erna Ankersmit, De Arbeiderspers, ISBN 978 90 295 5548 7, 224 pagina’s’, € 24,95, februari 2026