Afscheid - Sebastian Haffner
Tragische roman met ironische ondertoon
Afscheid verbindt en verwijdert
De eerste zin van deze korte roman neemt me meteen voor de schrijver in: ‘Zaterdag was een onzalige dag. Ik was boos op Teddy en alsof dat nog niet genoeg was, was Teddy boos op mij.’ Maar ook deze: ‘We maakten voortdurend afspraakjes, ook al waren we boos.’ Dit soort ironie is de ondertoon van het hele boek. Afscheid verbindt en verwijdert. Dat begint al even verder op bladzijde 1. In een taxi door Parijs zit hoofdpersoon Raimund Pretzel op de achterbank in de ene hoek en zijn geliefde Teddy in de andere. Dat lijkt een logisch detail, maar in de context van ‘afscheid’ zijn dit soort subtiliteiten van belang.
Met de trein naar Berlijn
Het gegeven is eenvoudig: de hoofdpersoon vertrekt aan het slot van de roman ’s avonds laat met de trein uit Parijs naar Berlijn. Op de dagen voorafgaand aan het afscheid vindt er voortdurend aantrekken en afstoten plaats tussen het tragische stel. Er wordt voortdurend gepraat, af en toe gezoend, vaak gekibbeld en gezeurd, maar bij Haffner wordt zelfs zeuren over het verschil in aroma tussen Chinese en Indiase thee ironisch-spannend. De afsluiting van een een ‘discussie’ van twee bladzijden hierover gaat zo:
- En toch is Chinese thee lekkerder.
- Nee!
- Nee is geen argument.
Dan staat er: ‘Raimund voelt zich alweer gekwetst.’ Zo’n woordje als ‘alweer’ zegt soms alles. Het lijkt wel of de kletsgesprekken gevoerd worden om het afscheid uit te stellen. Dat geldt ook voor een stel vrienden, dat heel onregelmatig bij de hoofdpersoon en zijn vriendin op bezoek komt.
Jaren dertig
We beleven de dag van het afscheid door de ogen en met de gedachten van Raimund. Als hij alleen is op zijn hotelkamer in het Parijse Quartier Latin haalt hij herinneringen op aan boeken en piekert over zijn liefde voor Teddy. Mijn leven hier in Parijs bestond uit korte afspraakjes met haar en het grootste deel van de tijd zat ik me op te winden over de verknoeide vorige afspraak… Ook de bijeenkomsten met drie vrienden verlopen via discussies over verleden en heden, en over een toekomst die misschien tot oorlog leidt. Goed te weten dat het boek geschreven is in de jaren dertig in Duitsland. Tijdens het piekeren worden er opvallend veel sigaretten opgestoken, misschien om vluchtigheid aan te geven, (o ironie: roken als afscheid nemen), maar waarschijnlijk ook om het bohèmeleven in het Parijs uit die jaren te laten zien.
Hoogtepunten van Parijs
Op de dag van het afscheid besluit het stel vanaf midi alle hoogtepunten van Parijs te bezoeken. Als het niet zo droevig was, zou het leuk zijn. Omdat er haast achter zit, worden van de laatste uren telkens de tijden genoemd hoelang elk bezoek kan duren en hoe laat het volgende gehaald moet worden. Drie kwartier voor de Eiffeltoren lijkt mij nogal kort, maar het suggereert in elk geval haast. Voor liefhebbers van de Lichtstad is deze toeristische trip verbazend interessant. En inderdaad, aan het slot vindt op het station het afscheid plaats, een euforie van het afscheid, staat er. Met heel veel: tot ziens, het ga je goed, jou ook, vaarwel, enzovoort, zoals een gewoon afscheid eruitziet.
Mooie en grappige roman
Het verhaal is minder belangrijk dan de details. De details over aantrekken en afstoten vertellen het verhaal. Ondanks de ‘gebeurtenissen’ is het een filosofisch verhaal. Het fragment op bladzijde 155, waarin Raimund zijn geliefde streelt, is veelzeggend: Wat voel je eigenlijk op zo’n moment. Extase? Vergetelheid? He grote geluk? Ik weet het niet. Thuiskomst, geloof ik. Misschien is dat de kern van deze uitzonderlijke mooie en tegelijk grappige roman.
Dick de Scally
Over de schrijver
Sebastian Haffner (1907 – 1999) was jurist in Berlijn, verbleef vanaf 1938 bijna twintig jaar in Engeland als journalist voor The Observer. Vanaf 1964 woonde hij weer in Duitsland. In de lijst historische publicaties neemt deze roman een opvallende plaats in. Hij schreef het in de jaren dertig, maar pas in 2025 verscheen voor het eerst de vertaling uit het Duits door Elly Schippers. Zelden heb ik de naam van de vertaler op de voorkant afgedrukt gezien. Met een nawoord van de Duitse literatuurcriticus Volker Weideman met informatie over Sebastian Haffner.
Sebastian Haffner – Afscheid, De Arbeiderspers. Uit het Duits vertaald door Elly Schippers, ISBN 978 90 295 5509 8, gebonden, foto omslag boek Steven van der Gaauw, 192 pagina’s, € 24,99
