Kiefers hand - Dieuwertje Mertens
Moederschap, liefde en overspel
Mertens overtuigt met haar tweede roman
Twee vrouwen, twee liefdesverhalen. Allebei zijn zij getrouwd, maar allebei ook zoeken zij de liefde elders. Dione begint een relatie met de joodse kunstenaar Abraham Kiefer (wiens werk opmerkelijke gelijkenis toont met dat van zijn bijna-naamgenoot Anselm Kiefer), haar grootmoeder Johanna zocht om te ontsnappen aan een tot op de draad versleten huwelijk haar toevlucht bij oud-SS’er Rudi. In drie los van elkaar staande verhalen, elk in een ander stijlregister, schetst Dieuwertje Mertens hun machteloze eenzaamheid. In omtrekkende bewegingen wekt zij hun verlangen tot leven. En net als in haar debuut Moeders, heiligen bevraagt zij ook nu weer het moederschap.
Over de auteur
Dieuwertje Mertens (1989) is schrijver en literatuurrecensent voor Het Parool, Trouw en Vrij Nederland. Zij publiceerde haar eerste roman, Moeders, heiligen, in 2023. Zij ontving daarvoor het C.C.S Crone Stipendium. Kiefers hand is haar tweede roman.
Performance
Dione is halverwege de twintig en kunstcriticus. Als haar krant haar naar Parijs, naar een performance van de Nederlandse kunstenaar Abraham Kiefer stuurt, en hij haar – in plaats van het beloofde interview – op een etentje met nog enkele van zijn vrienden vergast, ontwaakt er iets in haar. En kennelijk ook bij hem. Een paar dagen later ontvangt ze een envelop met daarin slechts een treinticket naar Parijs, en een post-it met de vermelding van een tijd en plaats van ontmoeting. Het is het begin van een jarenlange affaire. Negen maanden na die eerste date bevalt ze van haar dochter Hansje. Het kind van Abraham of toch van haar man Homme? Het moederschap bekomt Dione niet echt goed. Ze houdt van haar dochter, maar moederen ligt niet echt in haar aard.
Autrice
Bij alles wat Dione denkt of doet weerklinkt telkens diep in haar de kritische stem van Autrice, haar innerlijke commentator die alles bevraagt, haar daden bespot, haar motieven in twijfel trekt.
Komt het door haar relatie met Kiefer of is het toeval, maar Dione begint zich geleidelijk af te vragen wie nu eigenlijk haar grootmoeder Johanna was, een kille afstandelijke vrouw die zij voornamelijk uit verhalen kent, zelf amper gekend heeft en die overleed toen Dione zestien was. Er gaan verhalen over haar.
Moederschap
Tijdens een etentje met haar vader David vraagt zij hem op de man af: ‘Heb je ooit van je moeder gehouden?’ En op zijn ontkennende antwoord, is haar volgende vraag: ‘Vind je dat ik op haar lijk?’ Ze lijkt te schrikken van zijn antwoord: ‘Soms, in je benadering van het moederschap’. Machteloos en zwijgend zitten vader en dochter daarna tegenover elkaar. En dan volgen die paar zinnen die meer dan welk uitgebreid relaas ook alles zeggen over deze vader-dochterrelatie. ‘Lamgeslagen blijven ze zitten, de vader, de dochter, twee entiteiten gescheiden door een tafel vol vlees. David kijkt naar zijn bord. Hij dipt een frietje in de mayonaise.’
Familieleden
Het is tevens de overgang naar deel twee van het boek, wat mij betreft het minst geslaagde deel. In allerlei bewoordingen komen familieleden van Johanna aan het woord en trekken zo een portret van haar op. In deel drie leren we dan eindelijk Johanna zelf kennen, op het moment dat zij sterft. Aanbeland in een idyllisch aandoend soort voorgeborchte, een landschap vol bomen en bloemen, ontmoet zij de al vele jaren eerder overleden Rudi, haar minnaar opnieuw. Leunend tegen een boom, zijn rug naar haar toe, vertelt hij haar wat hij bij leven nooit heeft durven vertellen: Hoe hij – om te ontkomen aan eindeloos puinruimen in opdracht van de nazi’s - ervoor koos om bij de SS te gaan. En de gruwelijke dingen waar hij daarna getuige en mededader van was. Johanna luistert en heeft, net als later haar kleindochter Dione, een innerlijke stem, in haar geval Eigenander geheten, een commentator die haar daden en denken meedogenloos beoordeelt.
Niet cadeau
Mertens is geen schrijfster die het haar lezers cadeau doet. Wat haar personages drijft, waarom zij zijn wie ze zijn, laat ze aan die lezer over: hier, dit zijn de feiten, trek zelf je conclusies maar. Maar ze schrijft glashelder proza vol schitterende metaforen (over een eerdere minnaar van Dione: ‘In zijn hangbillen was alle droefheid van de wereld vervat’).
Het zijn veel thema’s die Mertens aansnijdt: moederschap, lust, eenzaamheid, familierelaties, leven en dood en de gruwelen van de oorlog. Ze weet al die zaken te vervlechten tot een hechte en ondanks zijn afstandelijkheid toch indrukwekkende eenheid.
Sonja de Jong
Dieuwertje Mertens – Kiefers hand, Querido, ISBN 978 90 214 9066 3, 352 pagina’s, € 21.99, mei 2026