Zonder pardon - Nicolaas Matsier
Karakterkloof tussen doener en denker
De dood van Van Oldebarnevelt vanuit de visie van stadhouder prins Maurits
In 2019 publiceerde Nicolaas Matsier zijn Advocaat van Holland, een beschouwing vanuit de ogen van raadspensionaris Johan van Oldebarnevelt over zijn negen maanden in de cel, gevolgd door zijn onthoofding. Nu ligt Zonder pardon in de winkel, de spiegelzijde van deze gebeurtenissen. Dezelfde negen maanden, maar nu gezien vanuit Prins Maurits, stadhouder, legeraanvoerder, voormalig vriend van Van Oldebarnevelt en inmiddels zijn grootste vijand. Matsier schrijft heel toegankelijk, maar het verdient wel aanbeveling om, als de Vaderlandse Geschiedenis van school een beetje weggezakt is, je voor of tijdens het lezen via Wikipedia op de hoogte te stellen van de toenmalige gebeurtenissen.
Over de auteur
Nicolaas Matsier (pseudoniem voor Tjit Reinsma, Krommenie, 1945) studeerde klassieke talen aan de VU en filosofie aan de Universiteit van Amsterdam. In 1974 publiceerde hij enkele verhalen in literair tijdschrift De Revisor en nam daarbij zijn pseudoniem aan om mogelijke juridische consequenties van een van die verhalen over een bestaande Amsterdamse kunsthandel te voorkomen. In 1976 verscheen zijn eerste verhalenbundel, Oud Zuid, daarna volgden nog vele romans, verhalenbundels en essays. Zijn meest bekende boek is Gesloten huis uit 1994.
Roerige tijd
Het was een roerige tijd waarin Van Oldebarnevelt (1547-1619) en Prins Maurits (1567-1625) leefden, de tijd van de Tachtigjarige oorlog, de Beeldenstorm, het Twaalfjarig Bestand, de godsdiensttwisten. In 1586 werd Van Oldebarnevelt raadspensionaris van Holland en kwam daardoor nauw samen te werken met de toen nog piepjonge Maurits, de stadhouder van vijf provinciën. Aanvankelijk verliep hun samenwerking voorbeeldig. Maurits was de doener, de soldaat die op het slagveld zijn mannetje stond, Van Oldebarnevelt de denker, de advocaat die voor interne stabiliteit zorgde.
Barstjes
Maar gaandeweg begon hun samenwerking barstjes te vertonen. Met name het geloofsconflict tussen remonstranten en contraremonstranten, waarin Van Oldebarnevelt aan de kant van die eerste en Maurits aan de andere kant stond, zette kwaad bloed, maar ook de staatsrechtelijke veranderingen die Van Oldebarnevelt doorvoerde en die de macht van de stadhouder inperkten, bevielen Maurits niet. Het leidde uiteindelijk tot diens besluit om Van Oldebarnevelt gevangen te zetten en een proces tegen hem te beginnen op beschuldiging van landverraad.
Geslepen man
Het boek begint op de dag voor de arrestatie. Matsier schetst Maurits als een behoorlijk arrogante, maar ook geslepen man. Vier van de vijf gewesten die onder zijn bewind vallen zijn hem reeds trouw, maar het vijfde, Holland, is opstandig. Maurits start, nadat hij Van Oldebarnevelt gevangen heeft laten zetten, een langdurige tournee om overal gehoorzaamheid af te dwingen. Hij zet mensen af in de vroedschap als ze hem niet zinnen en vervangt ze door mannen die hem wel blind gehoorzamen. Als hij verzekerd is van ieders steun, start het proces tegen Van Oldebarnevelt, vrijwel tegelijkertijd met de Nationale Synode, een vergadering die voor eens en voor al een einde moet maken aan de godsdiensttwisten. Ook daarvan staat de uitkomst, door zorgvuldige planning eigenlijk al van tevoren vast. De remonstranten zullen het onderspit delven.
Rekkelijken en preciezen
Het is een behoorlijk ingewikkeld verhaal dat er niet eenvoudiger op wordt door het hanteren van verschillende termen voor hetzelfde. Zo worden de remonstranten ook wel Arminianen of rekkelijken genoemd en door Maurits de hevigen, terwijl de andere partij ook wel Gomaristen, preciezen en goeden heten.
Maar ondanks de complexiteit van alles weet Matsier zijn verhaal heel menselijk en overzichtelijk te vertellen, zonder al te diep in te gaan op de complexe politieke ontwikkelingen. Door in de huid van Maurits te kruipen, hoeft hij ook niet alles uit te leggen, want voor hem is alles immers zonneklaar. Matsier biedt je een kijkje in zijn hoofd waar geen plek is voor twijfel, maar ergens toch stiekem wel de hoop lijkt te zetelen dat Van Oldebarnevelt of zijn familie om pardon zullen vragen, waarna hij – Maurits – zich genadiglijk kan betonen. Maar een dergelijk verzoek blijft uit. Op de dag van de onthoofding houdt de stadhouder zich verbeten op in zijn eigen vertrekken, alle luiken gesloten, niets te maken met hetgeen zich buiten afspeelt.
Samen met Advocaat van Holland vormt Zonder pardon een boeiend tweeluik waarin de uiteenlopende visies van de twee mannen mooi tot uitdrukking komen.
Sonja de Jong
Nicolaas Matsier – Zonder pardon, De Bezige Bij, ISBN 978 94 031 3942 5, 208 pagina’s, € 22,99, april 2026