Conserve's Leessite

Een machtige beschrijving van een leven dat vele facetten kende.

Zes halve jaren (zijn woorden) heeft Atte Jongstra gewerkt aan Inkt, bloed & liefde, de biografie van Leo Vroman. Het resultaat is een monumentaal werk van bijna 1000 bladzijden over een man die mij al mijn hele leven intrigeert en wiens werk ik bewonder.

De reden voor die belangstelling is precies verwoord in de drie aspecten uit de titel: wetenschapper (hematoloog), schrijver (van verhalen, poëzie, dagboeken, toneel, brievenboeken), ‘maker van beeldproducten’ en liefhebbende echtgenoot. Inkt, bloed & liefde dus, drie zaken die het leven van Vroman markeren. Die mix van talent wordt nog versterkt doordat hij veelvuldig literatuur maakte van de levenslange liefde voor zijn vrouw Tineke Sanders, en door de dramatische oorlogsherinneringen aan Nederlands-Indië en Japan. Veel andere auteurs houden hun privéleven liever verborgen. Vroman putte er literatuur uit. Deze biografie vraagt ook om herlezing van zijn werk.

Zijn jeugd brengt Vroman door in Gouda, in een gezin met strenge ouders. Op een klassenfoto van de basisschool zit hij naast Bertus, over wie hij schrijft ‘where I knew I belonged’. Op de dood van die gedeporteerde jeugdvriend Bertus Meijer komt Leo zowel in dicht als ondicht herhaaldelijk terug, schrijft Jongstra. Op verschillende momenten in zijn werk afficheert Vroman zich ambivalent, tegelijk Joods en niet-Joods. Wellicht heeft deze houding te maken met zijn herinneringen aan het persoonlijk leed door de Holocaust, maar op meer plaatsen maakt hij duidelijk niet van één kerk te zijn. En soms verpakte hij leed in gekkigheid, want een speelse geest kenmerkt het werk van Vroman ook.

Delen van de biografie lezen als een spannende roman. Bijvoorbeeld over zijn liefde voor Tineke, die hij bijna kwijtraakte aan de dichter Max de Jong, de door Tineke gedroomde wederhelft van vóór de oorlog. Bijvoorbeeld over de vlucht van Vroman vanuit Gouda naar de kust en verder naar Engeland in een gammel bootje. Maar, schrijft Jongstra, we moeten voorzichtig omgaan met de biografische gegevens die Vroman zelf ons aanlevert. ‘Een hoofd vol fantasie en een slecht geheugen’ geeft Vroman zelf als reden daarvoor op.’ Tineke blijft achter in Nederland. Eenmaal in Engeland scheept hij zich in met bestemming Nederlands-Indië via Zuid-Afrika. Zijn aanstaande schoonvader Gerrit Sanders regelt in de Oost een studieplek en op 15 september 1941 slaagt de razend intelligente Vroman voor zijn doctoraal Plant- en Dierkunde. Maar daarna moet hij in dienst bij het KNIL.

Na de capitulatie op 9 maart 1942 begint voor Vroman een leven als kampgevangene. Opmerkelijk voor sommige medekampbewoners is Vromans afzijdige ‘kamphouding’, misschien veroorzaakt door het gevoel onaantastbaar te zijn. Inderdaad kon hij ook later soms heel luchtig schrijven over het wrede kampleven, zowel in Nederlands-Indië als in Japan, waar hij halverwege 1943 naartoe wordt gestuurd. Hij overleeft die periode overigens nauwelijks.

Na de bevrijding gaat de reis terug via Manilla en Amerika. Maar in New York stopt vlak na Nieuwjaar 1946 de ‘omreis’ van Leo Vroman. Groot nieuws aan Tineke: ‘Ik kom niet!’ Door precies de juiste mensen op het juiste moment te ontmoeten (Jongstra beschrijft alles heel nauwkeurig) begint in Amerika de wetenschappelijke onderzoekscarrière van Vroman naar alles wat met bloed te maken heeft. Tegelijk en ondanks de afstand begint hij naam te maken in Nederlandse literaire tijdschriften. In 1947 trouwt hij in Amerika na zeven jaar fysieke scheiding met Tineke Sanders. Een excentriek paar met een excentriek leven, beschrijft W.F.Hermans na een bezoek.

De ‘spannendste’ periodes uit Vromans leven zijn dan wel geleefd en uitgebreid beschreven. De biografie schrijdt dan voort met verhalen over gezinsuitbreiding (dochters Geri in 1950 en Peggy in 1952), bezoeken van collega-auteurs, prijzentoekenning, correspondentie met zijn uitgeefster Alice van Nahuys, ‘met een amicaal, erotiserend en plagerige toon’ en verhalen over het sociale leven in de VS. Schrijven noemt Vroman ‘de drang tot papieren voortplanting’.

Een van zijn beroemdste dichtregels luidt: ‘Liever heimwee dan Holland.’ Korter kan de kwestie die Vroman in de tijd van communistenjager McCarthy bezighoudt niet gezegd worden. Jongstra wijdt er een hoofdstuk aan, dat afsluit met Vromans benoeming tot laborant in het ziekenhuis Mount Sinai in Manhattan.

Een halve Vroman is geen Vroman moet Jongstra gedacht hebben, in navolging van Vroman zelf. Werk en schrijven, de productie van en de werkkracht van Vroman zijn onvoorstelbaar groot. Proza, poëzie en de reacties van collega-schrijvers passeren de revue. Ook de eerste biografie, die van kweekschoolleerling Leo Pelzer uit 1965, haalt Jongstra aan, gevolgd door de diverse media die Vroman als onderwerp hebben. De biografie telt behalve de kleine schetsjes van Vroman een stel opmerkelijke illustraties. Na 488 bladzijden kom je als lezer/kijker plotseling te staan tegenover een ‘beeldkatern’, met onder andere een paar van Vromans zelfportretten. Tot op hoge leeftijd heeft Vroman geschreven en gepubliceerd. Bij Tineke is het spook alzheimer al een tijdje aan de gang, aldus informatie van de dochters. Vanaf kerst 2013 noteert Jongstra nauwgezet de achteruitgang van beiden. Tot het einde. Leo Vroman overlijdt op 22 februari 2014 in Fort Worth, Texas, 98 jaar oud. Tineke overlijdt 22 maanden na Leo. Ze hebben meer dan zeventig jaar in de Verenigde Staten gewoond.

Grote bewondering gaat uit naar het werk van Atte Jongstra zelf. De lijst geraadpleegde bronnen (een keuze, zegt hij zelf!) is onvoorstelbaar lang: tientallen periodieken, websites en geraadpleegde literatuur vormen een enorme akker waarop de biograaf bijna onvoorstelbaar veel details heeft geoogst. En niet te vergeten de medewerking van beide dochters. Daardoor is een compleet beeld ontstaan van een groot mens uit de wetenschap en de Nederlandse literatuur.

Dick de Scally

Over de auteur:

Atte Jongstra (1956) is de auteur van romans, poëzie en essays. Hij ontving de Constantijn Huygens-prijs voor zijn gehele werk

Atte Jongstra – Inkt, bloed & liefde: het lange lieve leven van Leo Vroman. De Arbeiderspers, Amsterdam, 2026. ISBN 9789029553179. Gebonden, 996 bladzijden, € 49,99