Mogen we nog een beetje leven? - Arnon Grunberg
Grunberg buigt zich over democratie en verlossing
Wie de politiek wil begrijpen, kan niet om haar religieuze wortels heen
De titel Mogen we nog een beetje leven? is typisch Grunberg, ironisch en scherp. En maakt nieuwsgierig, dát boek willen we lezen! Want vragen we ons niet allemaal af hoe we ervoor staan in deze tijd waarin al onze verworvenheden op de tocht lijken te staan. Klimaatcrisis, polarisatie, oorlogen overal in de wereld en een democratie die op instorten lijkt te staan met een daaruit voortvloeiend wantrouwen tegenover de overheid. Roken, drinken, consumeren, het is allemaal schadelijk verklaard. Genoeg aanleiding dus voor die vragende titel.
Verlossing
Maar de titel dekt de inhoud van dit essay slechts ten dele. Veel meer draait het in dit boek om de vraag wat verlossing is en of we daar wel naar moeten streven. Aan de hand van de Bergrede van Jezus en de constatering dat alles in ons moderne politieke systeem en ons denken voortvloeit uit het joods en christelijk erfgoed tracht Grunberg duiding te geven aan die vraag. En dat levert bepaald geen lichte kost op.
Over de auteur
Arnon Grunberg (Amsterdam, 1971) is schrijver van romans, verhalen, essays, reportages en columns. Hij debuteerde in 1994 met de roman Blauwe maandagen. In 2009 ontving hij de Constantijn Huygensprijs voor zijn totale oeuvre en in 2022 volgden de P.C. Hooftprijs voor zijn romans en verhalen en de Johannes Vermeerprijs, de Nederlandse staatsprijs voor de kunsten. Zijn meest bekende boek is Tirza (2006), dat ook verfilmd is.
Bergrede
Uitgangspunt in zijn betoog is de Bergrede van Jezus (Mattheus 5, 6 en 7, achterin het boek integraal opgenomen voor lezers die wat minder bijbelvast zijn). De tekst is wat mij betreft bedwelmend, zegt Grunberg erover. En dwingend in zijn voorschriften, zo dwingend dat de hele spagaat van de westerse cultuur zonder deze tekst onbegrijpelijk is. Maar het is ook een rede die op vele punten tegenstrijdig is, stelt hij wat verderop.
Filosofen
Aan de hand van vele filosofen en grote en kleine denkers bouwt Grunberg zijn betoog op. Don Juan komt voorbij en Zarathoestra en Maradona. Rake zinnen en definities biedt hij volop. Bijvoorbeeld over het begrip democratie: ‘ik heb weleens betoogd dat een saaie democratie de best denkbare democratie is. Maar het zou getuigen van hoogmoed en naïviteit als mensen deze wijze raad zouden opvolgen.’ En wat verderop: ‘het verlangen naar verlossing is onverminderd groot. Dat verlangen neemt allerlei vormen aan, van de Baghwan via Pim Fortuyn en Pieter Omtzigt tot The Iceman.’
Overkoepelende gedachte
Het ligt ongetwijfeld aan mijzelf, maar ik krijg geen vat op de overkoepelende gedachte die er achter dit betoog moet zitten. ‘God is dood, maar zijn lijk blijft warm’, lezen we. En ‘Het menselijke, ambivalente, afhankelijke dier heeft niet veel, maar hij heeft een slecht geweten en aan dat slechte geweten is hij zich gaan vastklampen als aan een reddingsboei.’ Mooie aforismen allemaal, maar wat wil Grunberg nou eigenlijk zeggen?
Tegenspreken
Soms zou je de auteur willen tegenspreken, bijvoorbeeld als hij stelt: ‘De wet bestaat uit doden en gedood worden. Elke wet is geboren in het geweld en kan alleen bestaan omdat er geloofwaardig met geweld gedreigd wordt, wil de wet meer zijn dan een halfdode letter.’ En alsof hij zich bij voorbaat wil indekken, voegt Grunberg daaraan toe: ‘Dat is afdoende betoogd, niet in de laatste plaats door de Duitse filosoof Walter Benjamin.’
Steeds kwader
Zijn slotconclusie? ‘Jezus vroeg te veel. Zijn Bergrede heeft ons opgezadeld met het geweten dat steeds kwader werd zonder dat de mensen zelf er nou bijzonder veel op vooruit gingen.’ En zo komt Grunberg dan eindelijk bij de vraag waar hij mee begon: ‘mogen we nog een beetje leven?’ Zijn conclusie: ‘beter voortplanting afzweren en langzaam versterven. Maar diep in het christendom, en ook in het jodendom, zit de overtuiging dat die vervolmaking een theoretische aangelegenheid moet blijven.’
Al met al is Mogen wij nog een beetje leven een tekst die regelmatig tot nadenken stemt, zou ik bijna zeggen. Maar dat mag niet van Grunberg, want: ‘De dooddoener dat een tekst of een boek tot denken aan zet, kan mij niet bekoren. Als een tekst u tot denken zet, komt die tekst te laat.’ En daar houden we het dus maar op.
Sonja de Jong
Arnon Grunberg – Mogen we nog een beetje leven? Nijgh & Van Ditmar, ISBN 978 90 450 5273 1, 160 pagina’s, € 19,99, mei 2026