Memoir van een antiheld - Kornel Filipowicz
De antiheld verdedigt dat heulen met de overwinnaars een grotere kans op overleven biedt dan heldendom
Heldendom is zinloos
Ieder boek begint met een voorplat, zo ook mijn recensie over dit boek. Het voorplat van Memoir van een antiheld door Kornel Filipowicz, volgens het colofon gemaakt door H. Olasolo en C. Richarte, is krachtig en heeft mijns inziens een symbolische betekenis. Een man, getekend met grijs-witte vlekken, kijkt met een neutrale blik door blauw-rode gordijnen naar buiten. Ik vul aan: naar de wereld waarin hij de antiheld gaat worden of de wereld waaruit hij op het nippertje als antiheld overleeft.
Openingsscène
Dat heldendom zinloos is ’illustreert’ Filipowicz met een openingsscène, een incident waarover hij gehoord geeft. In een Pools dorp vuurt een vrouw vanuit een zolderraam alle magazijnen van een machinegeweer leeg op een konvooi Duitse soldaten, die net Polen zijn binnengevallen. Resultaat: twee dode Duitsers en een mishandelde arrestante, ‘die eruitziet als een gehavende kip’. Niet de meest fraaie vergelijking, maar wel trefzeker als de hoofdpersoon vervolgt: ‘Moet dat een held voorstellen? Naar de hel met zulk heldendom!’
Overtuiging
Het leven van de (naamloze) hoofdpersoon wordt voortaan bepaald door die overtuiging. Alle handelingen en gedachten draaien om een houding van anti-verzet, van antiheld, van onverschilligheid, van afwezigheid van medelijden. Dat hij in de eerste dagen van de bezetting in zijn onschuld een paar mensen in zijn omgeving wat diensten bewijst, zonder zicht op de consequenties, zal hij later wel merken. Als Volksduitser – een Duitser die niet in Duitsland, maar in dit geval in Polen woont en werkt – zal hij beschuldigd worden van collaboratie.
Moralistisch boek
Hij is doctorandus economie, heeft een goede kantoorbaan, en allen die zich willen verzetten, beoordeelt hij als gekken. Hij voelt zich niet gekwalificeerd voor heldendom. Zijn hele leven is erop gericht zijn persoonlijke veiligheid te waarborgen. Tegen niemand in het bijzonder herhaalt hij: ‘(…) ik voel absoluut geen behoefte om de dood te riskeren, enkel en alleen om postuum roem te verwerven… Niemand heeft het recht om heldendom van mij te eisen.’ Deze opvatting komt in vele varianten voor, wat wel uitgelegd kan worden als levensmotto. Maar ook als statement waarover je een oordeel kunt hebben. Het is, volgens de vertaler Karol Lesman in zijn nawoord: de apologie van het opportunisme. Je inlaten met de overwinnaars om te overleven. Maar ook die gedachte heeft een keerzijde. Misschien heeft een leven dat zo’n avontuur ongeschonden doorstaat, later voor iemand een ongewone, bijzondere waarde. In die zin is het ook een moralistisch boek.
Onschuldige hulp
Opvallend laconiek vertelt de hoofdpersoon over de twee keren dat hij gearresteerd en verhoord wordt. Door die onschuldige hulp aan de mensen in zijn omgeving wordt hij er na de oorlog van verdacht ‘… dat ik had samengewerkt met de Gestapo, dat ik Joden had gediscrimineerd en dat ik een fortuin had vergaard door economische samenwerking met de Duitsers.’ Alle goeds kan in zijn tegendeel verkeren, maar de hoofdpersoon komt er ongeschonden vanaf. Hij heeft, zegt hij zelf, geen overtuigingen. ‘De Duitsers hadden de oorlog verloren, maar ik niet.’
Microroman
De vertaler noemt dit Memoir een microroman. Alle elementen die in ‘gewone’ romans uitgebreid aandacht krijgen of uitgeplozen worden, zijn in dit Memoir als het ware gecondenseerd. Het gevolg is dat dit morele dilemma ervoor zorgt dat het nog lang onrustig is in je hoofd.
Dick de Scally
Over de auteur
Kornel Filipowicz (1913 – 1990) studeerde biologie in Krakau, waar hij het grootse deel van zijn leven heeft gewoond. Volgens de informatie van de uitgever was hij tijdens de oorlog betrokken bij het verzet en overleefde twee concentratiekampen. Na de oorlog kreeg hij te maken met de censuur van het Poolse communisme. Hij was 23 jaar lang de partner van dichteres en Nobelprijswinnaar Wisława Szymborska. Kornel Filipowicz schreef ruim dertig boeken, waaronder romans, verhalenbundels, dichtbundels en filmscenario’s.
Kornel Filipowicz – Memoir van een antiheld, Zirimiri Press. (Oorspronkelijk in Polen verschenen als Pamiętnik antybohatera in 1961), in 2025 vertaald en van een nawoord voorzien door Karol Lesman, ISBN 978 94 90042 28 8, ingenaaid met flappen, 144 pagina’s, € 22,50, april 2026
