De woorden van de ander - Leïla Slimani
Taal verbindt, maar scheidt ons ook
Zonder woorden blijf je een buitenstaander
Onze taal is wat ons verbindt, maar ook wat ons kan scheiden. Wie een taal niet beheerst, is automatisch een buitenstaander. Dat betoogt de Marokkaanse schrijfster Leïla Slimani, vooral bekend geworden door haar meeslepende drieluik over haar familie (Mathilde, Kijk ons dansen en Neem het vuur mee). Zij groeide op in een progressief gezin waar vrijwel uitsluitend Frans gesproken werd. Het is door taal, zo stelt zij, dat we in een wereld die hoe langer hoe meer polariseert, de verbinding moeten terugvinden.
Over de auteur
Leïla Slimani (Rabat, 1981) is de dochter van een bankier en een KNO-arts. Na haar middelbareschooltijd trok ze naar Parijs om daar te studeren. Ze werkte lange tijd als journalist bij het tijdschrift Jeune Afrique, maar nam daar ontslag om literair te gaan schrijven. Ze debuteerde met In de tuin van het beest. Haar tweede roman, Een zachte hand, leverde haar in 2016 de Prix Goncourt op, een van de belangrijkste literaire prijzen in Frankrijk. Ook de trilogie Het land van de anderen, over haar eigen familiegeschiedenis, werd veel geprezen. In 2023 was zij te gast in het VPRO-programma Wintergasten.
Festival d’Avignon
Slimani schreef haar tekst over taal op uitnodiging van de organisatie van het jaarlijkse Festival d’ Avignon, waar in 2025 het Arabisch de gasttaal was. Nadeel daarvan is dat de tekst mede daardoor wel heel sterk op de Franse taal en de Franse literatuur gefocust is. Maar desondanks blijft toch de kern van haar woorden overeind, ook in Nederlandse vertaling.
Veeltalig
Als kind hoorde Slimani veel talen om zich heen. Thuis werd Frans gesproken. Haar eigen landstaal, het Darija, een mengeling van klassiek Arabisch en de berbertaal Amazigh, met invloeden uit het Frans en het Spaans, sprak ze alleen als kleuter met haar leeftijdgenootjes en beheerst ze nu nog slechts rudimentair. ‘Het werd lange tijd in diskrediet gebracht, verbannen naar de rang van dialect, bestempeld als ordinair en niet te onderwijzen en het werd geminacht door de macht.’ Daarnaast hoorde ze op de boerderij van haar grootvader van de arbeiders die daar werkten ook Chelha, een Berberdialect, dat nu nog amper ergens gesproken wordt. Haar grootmoeder van vaderskant was een Duitse. En dan was er nog het Spaans, de taal van de plek waar ze al haar vakanties doorbracht.
Paradijs
‘En toen brak dit meertalige paradijs in stukken en begreep ik dat ik in een wereld leefde van grenzen die werd doorsneden door grenzen, tussen sociale klassen en tussen talen.’ En daarmee komt Slimani bij de kern van haar betoog: de taal als communicatiemiddel, als middel om elkaar te leren kennen en van elkaar te leren.
En daar, ook Slimani ontkomt er niet aan, ligt een kloofdiepe breuklijn bij 11 september 2001. Tegen onze wil waren we leden van een clan geworden. We waren moslims, die vastzaten in het verleden en tot geen hervorming in staat. Zelfs onze taal was bezoedeld. […] Inmiddels moet je altijd rekenschap afleggen, je loyaliteit bewijzen, karikaturen en gebrek aan kennis verduren.
Nauw verweven
Aan de hand van vele voorbeelden toont zij aan dat de Arabisch-islamitische cultuur nauw verweven is met tal van zaken in Europa. ‘Waarom blijft men die Arabische wereld opvatten als iets wat volkomen vreemd is aan de Europese identiteit terwijl onze geschiedenissen eeuwenlang met elkaar zijn verbonden?’
Het is de taal en de literatuur die zij beschouwt als het middel om weer nader tot elkaar te komen. Zelf woont zij sinds enkele jaren in Portugal en daar ervaart ze hoe het is om onder mensen te verkeren die je niet meteen begrijpt. ‘Je voelt je belachelijk als je koffie met melk hebt besteld en ze brengen je een hamburger. Maar ook: in feite is een nieuwe taal leren hetzelfde als terugkeren naar de kindertoestand en afhankelijk zijn van de welwillendheid van vreemden. […] Een taal leren betekent aanvaarden dat je niet heerst over de wereld. We worden kwetsbaar.’
En die kwetsbaarheid erkennen kan de opening zijn naar wezenlijk contact, aldus Slimani. En daar valt geen speld tussen te krijgen.
Sonja de Jong
Leïla Slimani – De woorden van de ander, een pleidooi voor verbinding. (Oorspronkelijk gepubliceerd in 2026 als Assaut contre la frontière bij Editions Gallimard). Uit het Frans vertaald door Gertrud Maes, Wereldbibliotheek, ISBN 978 90 284 5488 0, 80 pagina’s, € 17,99, augustus 2026
